در ادامه، مروری خواهیم داشت بر دیدگاه‌های محسن پاک‌آئین در خصوص این مسئله:
اصول انقلاب: نه مذاکره ممنوع است، نه تسلیم در برابر فشار
شاکله اصلی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، همانند بسیاری از ملت‌ها، در سطوح عالی نظام طراحی و تدوین می‌گردد. این سیاست بر پایه‌های منافع ملی درازمدت، اصول و ارزش‌های ثابت بنا شده است و وزارت امور خارجه نقش مشارکت‌کننده و مجری این مبانی را ایفا می‌کند. برخلاف تصور، اصول کلی سیاست خارجی در کشور ما، با تغییر دولت‌ها و رویکردهای سیاسی متفاوت، دگرگون نمی‌شود؛ بلکه دولت‌ها بیشتر در انتخاب شیوه‌ها، ابتکارات و تاکتیک‌های عملیاتی برای اجرای این راهبردها نقش دارند. البته، لازم به ذکر است که این تاکتیک‌های دیپلماتیک در هر دولتی باید همواره در راستای پیشبرد اصول کلی سیاست خارجی که در قانون اساسی ترسیم شده، قرار گیرند.
رهبر معظم انقلاب، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، در مراسم سالگرد قیام تاریخی نوزدهم دی‌ماه، در ارتباط مستقیم با مردم شهر قم، یکی از مهمترین توطئه‌های دشمنان علیه انقلاب و نظام را تلاش برای کاهش حساسیت نسبت به مبانی و اصول اساسی انقلاب برشمردند. ایشان در توضیح این موضوع و ارتباط آن با حوزه سیاست خارجی فرمودند: «پایداری و عدم تسلیم در برابر دشمن متکبر، یکی از ارکان اصلی انقلاب ماست. ما نباید تسلیم شویم و زورگویی‌های دشمن را تحمل کنیم. این مسئله که ما در مواقعی خاص و در شرایطی معین با دشمن مذاکره، گفت‌وگو یا تعامل داشته باشیم، بحثی جداگانه است. اما اصل بنیادین انقلاب این است که نباید در برابر قلدری و حرف زور دشمن کرنش کرد؛ و به فضل الهی تاکنون نیز چنین نکرده‌ایم و پس از این نیز نخواهیم کرد. این جزو اصول لا یتغیر ماست.» (۱۹ دی ۱۴۰۰)
یکی از سنگ‌بناهای سیاست خارجی جمهوری اسلامی که ریشه در قانون اساسی دارد، اصل عدم وابستگی به قدرت‌های سلطه‌گر و برقراری مناسبات مسالمت‌آمیز و متقابل با کشورهایی است که در موضع خصومت نیستند. بر این اساس، ایران می‌تواند با تمامی کشورهای دنیا، به جز دولت‌های متخاصم و دشمن، روابطی دوستانه و گسترده بر پایه احترام دوجانبه برقرار کند. در همین راستا، رهبر معظم انقلاب نیز بارها بر لزوم گسترش و تحکیم ارتباطات با ملت‌های مختلف جهان پافشاری کرده‌اند.
«در عرصه سیاست خارجی، امروز یکی از اولویت‌های اصلی ما، رجحان دادن به روابط با شرق بر غرب، همسایگان بر کشورهای دوردست و همچنین ملت‌ها و دولت‌هایی است که با ما اشتراکات بیشتری دارند.» این جمله، بخشی از استراتژی فعال منطقه‌ای رهبر معظم انقلاب در حوزه دیپلماسی را تبیین می‌کند. با تکیه بر رهنمودهای ایشان، اتخاذ رویکرد «نگاه به شرق» و توسعه روابط با کشورهای همسایه، یک راهبرد خردمندانه و منطقی برای تنظیم مناسبات خارجی جمهوری اسلامی ایران محسوب می‌شود. در این چارچوب، ایران اولویت ویژه‌ای برای تعامل با کشورهای شرقی قائل است. به باور رهبر معظم انقلاب، این نگاه به شرق، رویکردی واقع‌بینانه است که در پی بهره‌گیری حداکثری از پتانسیل‌های ارتباطی با همسایگان و کشورهای منطقه آسیاست.
باید توجه داشت که رویکرد «نگاه به شرق» در سیاست خارجی ایران، هرگز به معنای تن دادن به سلطه شرق یا عدول از اصل بنیادی «نه شرقی، نه غربی» نیست. بلکه جمهوری اسلامی ایران، ضمن حفظ روابط حسنه و دوستانه با همسایگان و قدرت‌های شرقی، هرگز زیر بار سلطه هیچ قدرتی نمی‌رود و مناسبات خود را با استقلال کامل و بر اساس منافع ملی تنظیم می‌کند. این راهبرد که اکنون، به دلیل خصومت‌ورزی‌های آمریکا و عدم اعتماد به سیاست‌های اروپا، در اولویت برنامه‌های دیپلماسی ایران قرار گرفته، هدفش برقراری ارتباطاتی سالم، متوازن و مبتنی بر منافع متقابل با قدرت‌های شرقی و کشورهای همسایه است.
در بستر این رویکرد، اصل سیاسی و محوری «نه شرقی، نه غربی» همچنان دست‌نخورده و ثابت باقی می‌ماند. توسعه روابط با همسایگان و کشورهای شرقی، با هدف تضمین منافع ملی، عملیاتی کردن اهداف اقتصاد مقاومتی و همچنین تقویت جریان چندجانبه‌گرایی در عرصه بین‌الملل پیگیری می‌شود. به باور پاک‌آئین، با وجود شرایط شبه‌جنگی که ایالات متحده بر منطقه تحمیل کرده، کشورهای کلیدی جهان اسلام نظیر ایران، ترکیه، مصر و عربستان به تدریج مسیر همگرایی را طی کرده و با اتخاذ یک رویکرد مشترک، امنیت منطقه را تأمین و با صهیونیسم و تروریسم مقابله خواهند کرد.
رهبر انقلاب: هدایتگر همیشگی دستگاه دیپلماسی
این بخش از سخنان رهبر انقلاب در نوزدهم بهمن‌ماه ۱۳۹۱ و در جمع فرماندهان نیروی هوایی ایراد شد. در آن زمان، درخواست‌های مکرر آمریکا برای مذاکره با ایران مطرح بود و ایشان در پاسخ به این درخواست‌ها، با اشاره به کارشکنی‌ها و اقدامات خصمانه آمریکا علیه ایران، فرمودند:
«گفت‌وگو زمانی معنی‌دار است که هر دو طرف با نیت پاک، در شرایطی متوازن و بدون هیچ‌گونه قصد فریب، به پای میز مذاکره بنشینند. از این رو، «مذاکره صرفاً برای مذاکره»، «گفت‌وگوی تاکتیکی» و پیشنهاد مذاکره تنها برای نمایش ژست قدرت‌نمایی به جهانیان، اقدامی فریبکارانه به شمار می‌رود.» سپس ایشان، به عبارت مورد نظر اشاره کرده و افزودند:
«من یک دیپلمات نیستم، بلکه یک انقلابی‌ام. به همین دلیل، صریح، راستگو و قاطعانه سخن می‌گویم. پیشنهاد مذاکره تنها زمانی ارزشمند است که طرف مقابل حسن نیت خود را در عمل نشان دهد.»
به‌طور معمول، دیپلمات‌ها در تعاملات خود از زبان دیپلماتیک استفاده می‌کنند که گاهی فاقد صراحت، صداقت و قاطعیت لازم است. این سخنان رهبر انقلاب، به معنای رد دیپلماسی نیست، بلکه نمادی از رویکرد انقلابی، صداقت و رک‌گویی ایشان در مواجهه با طرف‌های مقابل است. در حقیقت، رهبر معظم انقلاب نه تنها مخالف فعالیت‌های دیپلماتیک نبوده‌اند، بلکه همواره در دیدارهای خود با مسئولان وزارت امور خارجه و سفرا، با ارائه رهنمودها، آن‌ها را به پیشبرد دیپلماسی اسلامی و انقلابی رهنمون می‌ساختند.
در دوران ریاست‌جمهوری و در بحبوحه جنگ تحمیلی، ایشان در کنار حضوری فعال و دائمی در جبهه‌های نبرد و با تکیه بر قدرت رزمندگان، به عنوان مسئول عالی سیاسی، با هیئت‌های میانجی و مقامات بین‌المللی که برای برقراری صلح به ایران می‌آمدند، وارد مذاکره می‌شدند. برای دفاع از موضع حق ایران، به سران کشورها پیام‌ها و نامه‌هایی ارسال، تماس‌های تلفنی برقرار و به کشورهای گوناگون سفر می‌کردند یا نمایندگانی اعزام می‌نمودند که تمامی این اقدامات، نمایانگر باور عمیق ایشان به اهمیت دیپلماسی و فعالیت‌های سیاسی بود.
حضور ایشان در مجمع عمومی سازمان ملل متحد و نشست‌های جنبش عدم تعهد، ایراد سخنرانی در این اجلاس‌ها و نیز مذاکرات با دبیرکل سازمان ملل و مقامات بلندپایه کشورهای مختلف، از جمله مصادیق بارز تلاش‌های دیپلماتیک آن شخصیت برجسته بود.
مجوز مذاکره با آمریکا: ضرورتی در جهت مصالح عالی نظام
به عقیده پاک‌آئین، اگر اصرار و پافشاری رهبر انقلاب در آخرین دیدار با آقای دکوئیار، دبیرکل وقت سازمان ملل، بر خروج کامل نیروهای بعثی از خاک ایران پیش از پذیرش قطعنامه آتش‌بس نبود، شاید آتش‌بس اعلام می‌شد اما نیروهای متجاوز برای مدت طولانی در خاک ایران باقی می‌ماندند. در دوران رهبری نیز، ایشان همواره با پذیرش هیئت‌های سیاسی نقش پررنگی در پیشبرد سیاست خارجی ایفا کرده‌اند و دستگاه دیپلماسی را به حفظ ارتباط پیوسته با کشورهای جهان توصیه فرموده‌اند و حتی در مقاطعی خاص و بنا بر تشخیص مصلحت، مجوز مذاکره مشروط با ایالات متحده را صادر کرده‌اند.
بدیهی است که این مجوزها، با وجود بی‌اعتمادی و بدبینی عمیق به آمریکا، صرفاً برای تأمین منافع عالیه نظام جمهوری اسلامی صادر شده‌اند. مواردی همچون گفت‌وگوهای متعدد سفرای ایران و آمریکا در بغداد یا دیدارهای دیپلمات‌های ارشد دو کشور در خصوص مسائل افغانستان و بوسنی، و همچنین مذاکرات هسته‌ای برجام، جملگی در همین راستا قابل بررسی هستند. در مجموع، رهبر انقلاب به دیپلماسی پویا و برقراری روابط گسترده با تمامی کشورهای جهان، به استثنای آمریکا، باور داشته و خود نیز بارها برای تقویت مناسبات ایران با سایر ملت‌ها، نقشی مؤثر و تعیین‌کننده ایفا کرده‌اند.
