چرا و چگونه نهاد جهاد دانشگاهی متولد شد؟
علی منتظری در تشریح ریشه‌های شکل‌گیری جهاد دانشگاهی و میزان تحقق اهداف اولیه آن اظهار داشت: «پس از پیروزی انقلاب اسلامی، فضای دانشگاه‌ها به دلیل شور و هیجان بی‌سابقه، و در پاره‌ای موارد، فعالیت‌های نامتعارف برخی گروه‌های سیاسی، از رسالت اصلی خود فاصله گرفته و به بستری برای منازعات و تنش‌های فیزیکی تبدیل شده بود. هم‌زمان با تشدید درگیری‌های مرزی و ترور چهره‌های سرشناس نظیر شهید مطهری، سپهبد قرنی و شهید مفتح، امام خمینی (ره) در فروردین ۱۳۵۹ بر ضرورت تحولی عمیق در ساختار دانشگاه‌ها تأکید فرمودند. هدف غایی این تحول، بنیان‌گذاری «دانشگاه اسلامی» بود؛ دانشگاهی که مستقل، خودکفا، متکی بر نبوغ ایرانی و در خدمت مردم کشور باشد.»
رئیس جهاد دانشگاهی افزود: «با این فراخوان تاریخی، دانشجویان مسلمان در دوم اردیبهشت ۱۳۵۹، حرکت «نهضت انقلاب فرهنگی» را کلید زدند تا مانع از سوءاستفاده‌های سیاسی از محیط‌های آکادمیک شوند. در پی این حرکت، شورای انقلاب زمان‌بندی جدیدی برای برگزاری امتحانات تعیین کرد و سرانجام، در تاریخ ۲۳ خرداد ۱۳۵۹، امام خمینی (ره) طی حکمی، هفت شخصیت برجسته علمی و فرهنگی از جمله دکتر حسن حبیبی، دکتر عبدالکریم سروش، دکتر علی شریعتمداری، شمس آل‌احمد، شهید باهنر و جلال‌الدین فارسی را به عضویت «ستاد انقلاب فرهنگی» منصوب کردند.»
منتظری در ادامه توضیح داد: «ستاد انقلاب فرهنگی با سازماندهی کمیته‌های تخصصی در پنج حوزه اصلی علوم، برنامه‌ریزی جامع برای آینده آموزش عالی کشور را آغاز کرد. به منظور پیشبرد مؤثرتر امور اجرایی و بهره‌گیری از پتانسیل جوانان فعال در جریان انقلاب فرهنگی، «جهاد دانشگاهی» در تاریخ ۱۶ مرداد ۱۳۵۹ به عنوان بازوی اجرایی این ستاد، رسماً فعالیت خود را آغاز کرد.»
دانشگاه شهید چمران اهواز، پایگاه اصلی جهاد در جبهه‌ها
علی منتظری با اشاره به تقارن این رویدادها با آغاز جنگ تحمیلی در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹، تصریح کرد: «با شروع تجاوز همه‌جانبه دشمن، رسالت جهاد دانشگاهی نیز تغییر مسیر داد و پشتیبانی از دفاع مقدس در اولویت قرار گرفت. اعضای این نهاد با بسیج تمامی ظرفیت‌های علمی، آزمایشگاهی و پشتیبانی دانشگاه‌ها، به یاری رزمندگان شتافتند. به عنوان نمونه‌ای درخشان، کلیه امکانات و مدیریت دانشگاه شهید چمران اهواز به طور کامل در خدمت جبهه‌های نبرد قرار گرفت.»
در پاسخ به این پرسش که آیا جهاد دانشگاهی نقش ملموسی در تأمین تجهیزات و نیازهای جنگی داشت، وی پاسخ داد: «در دوران دفاع مقدس، مسئولیت اداره و مدیریت کامل برخی مراکز آموزشی مانند دانشگاه شهید چمران اهواز به جهاد سپرده شد که این اقدام، نمادی برجسته از توانایی نیروهای جوان و دانشجویی در «مدیریت بحران» در شرایط دشوار بود.»
منتظری با بازخوانی روند تدریجی بازگشایی دانشگاه‌ها از مهرماه ۱۳۶۱، افزود: «با وجود نظر اولیه امام خمینی (ره) مبنی بر تعطیلی دانشگاه‌ها تا زمان تدوین برنامه‌ای کامل، ایشان با درایت و مشورت دلسوزان انقلاب موافقت فرمودند و دانشگاه‌ها به صورت مرحله‌ای، ابتدا با دانشجویانی که واحدهای کمتری برای اتمام تحصیل داشتند، بازگشایی شدند و سپس با برگزاری کنکور، پذیرش ورودی‌های جدید آغاز شد. در این میان، وظیفه آماده‌سازی فضای آموزشی و تدوین سرفصل‌های جدید درسی مانند معارف اسلامی و تاریخ انقلاب اسلامی بر عهده جهاد دانشگاهی گذاشته شد. این نهاد در شرایطی که کشور درگیر جنگ و تحریم‌های شدید حتی در تأمین سخت‌افزار بود، مسئولیت چاپ و توزیع کتب درسی برای تمامی دانشجویان کشور را عهده‌دار شد.»
وی همچنین با ستایش از عملکرد ستاد انقلاب فرهنگی در تأسیس «مرکز نشر دانشگاهی» بیان کرد: «این مرکز، در دوران تعطیلی دانشگاه‌ها، با بهره‌گیری از اساتید برجسته، به ترجمه، ویرایش و انتشار برترین آثار علمی جهان با بالاترین کیفیت و قیمتی مناسب همت گماشت.»
جایگاه هنر، ادبیات و ورزش در دانشگاه‌ها توسط جهاد تثبیت شد
منتظری در ادامه، به نقش پیشگام جهاد دانشگاهی در ترویج فعالیت‌های فرهنگی و فوق برنامه پرداخت و گفت: «با شروع مجدد فعالیت دانشگاه‌ها، جهاد مسئولیت برنامه‌ریزی‌های فرهنگی را بر عهده گرفت و ابتکاراتی جذاب متناسب با سلایق گوناگون دانشجویان را به مرحله اجرا درآورد. از جمله این اقدامات می‌توان به پایه‌ریزی نخستین «جشنواره تئاتر دانشجویان»، «کنگره شعر و ادب» و سازماندهی رویدادهای ورزشی در سطح کشور نظیر مسابقات شطرنج دانشجویان اشاره کرد که البته، برخی از این برنامه‌ها با وجود حمایت‌های قانونی، در ابتدا با مقاومت‌ها و موانعی مواجه شدند.»
جوانان امروز آگاه‌تر از گذشته؛ ریشه چالش‌ها در فهم متقابل است
وی در توضیح دلایل ممانعت‌ها و حواشی پیش‌آمده برای برخی برنامه‌ها، به ویژه در حوزه ورزش نظیر شطرنج، بیان کرد: «همان‌طور که مطلعید، پیش از فتوای تاریخی حضرت امام (ره)، شطرنج از منظر فقهی در زمره بازی‌های غیرمجاز تلقی می‌شد. پس از فتوای ایشان که به همراه موضوع موسیقی، حلیت آن را در چارچوبی مشخص اعلام فرمودند، تحولی عظیم رخ داد؛ هرچند پذیرش این موضوع در ابتدا برای عده‌ای دشوار بود. ما این مسئله را به ستاد انقلاب فرهنگی منتقل کرده و مصوبه‌ای مبنی بر مجوز جهاد دانشگاهی برای برگزاری مسابقات شطرنج بر اساس فتوای امام (ره) اخذ کردیم. هدف ما همواره برنامه‌ریزی برای پاسخگویی به تمامی سلایق بوده است. در همین راستا، یکی از موفق‌ترین و فراگیرترین اقدامات ما که برای اولین بار طنین قرآن را به شکلی گسترده در فضای آکادمیک طنین‌انداز کرد، پایه‌گذاری «مسابقه سراسری قرآن دانشجویان کشور» بود که با استقبالی بی‌نظیر از سوی جامعه دانشگاهی مواجه شد.»
منتظری در ادامه و با اشاره به تجربیات گذشته، در ارزیابی خود از وضعیت و نحوه تعامل با نسل کنونی دانشجویان گفت: «شرایط امروز دقیقاً همانند گذشته است؛ به شرطی که مسیر، زبان و روش صحیح ارتباط را برگزینیم. در هر کار فرهنگی، اگر به علایق مخاطب و ویژگی‌های بستر موجود توجه نشود، کاهش استقبال امری طبیعی خواهد بود. به فرموده شهید بهشتی (ره)، کار فرهنگی بیش و پیش از هر چیز نیازمند «عقلانیت» و «تدبیر» است. رفتارهای هیجانی ممکن است در مقاطع کوتاهی جذابیت ایجاد کنند، اما پایداری نخواهند داشت. اگر بر مدار عقلانیت حرکت کنیم، همین نسل جوانِ امروز نیز بیشترین علاقه را به برنامه‌های اصیل، از جمله رویدادهای قرآنی نشان خواهند داد.»
وی افزود: «متأسفانه گاهی اوقات، درک ما از نسل جدید دچار خطا می‌شود و شناخت دقیقی از آن‌ها نداریم. در بسیاری از موارد، تدین، عشق به میهن، سطح دانش و توانمندی جوانان امروز، حتی از جوانان نسل ما در آن دوران نیز فراتر است. اما نقطه قوت برجسته نسل ما، حضور و همراهی بزرگانی بود که خود نماد عقلانیت و تدبیر بودند و نحوه صحیح تعامل با نسل جوان را به خوبی می‌دانستند.»
منتظری ادامه داد: «امروز باید از خود بپرسیم: آیا به دانشجویی در سال اول یا دوم تحصیل اعتماد می‌کنیم تا نهادی متناسب با نیازهای خودش را طراحی و مدیریت کند؟ واقعیت این است که یا چنین اجازه‌ای داده نمی‌شود یا بستر لازم برای چنین تفکری فراهم نیست. این در حالی است که اگر فضای مناسب، همچون نمونه بارز جهاد دانشگاهی، ایجاد شود، نتایج را نه در قالب شعار، بلکه به صورت عملی و ملموس مشاهده خواهیم کرد.»
او در ادامه اضافه کرد: «همان‌طور که زمانی از رهبر شهید انقلاب در جلسات دانشجویی پرسیده شد علت مخالفت با مذاکره چیست، ایشان فرمودند مخالفت ما نه با اصل گفت‌وگو، بلکه به دلیل عدم اعتمادپذیری طرف مقابل بر اساس «تجربه» است. اکنون نیز اگر از من بپرسند چرا ادعا می‌کنید جوانان از برنامه‌های اصیل استقبال می‌کنند، پاسخ من اتکا به «تجربه» است؛ تجربه‌ای که ثابت کرده حرکت بر مدار عقلانیت و تدبیر، دستیابی به دستاوردهای بزرگ را ممکن می‌سازد.»
منتظری همچنین گفت: «به هر حال، جهاد دانشگاهی با راه‌اندازی بخش جدیدی با عنوان فعالیت‌های فرهنگی، برای سال‌ها پیشتاز این حوزه در دانشگاه‌ها بود، تا زمانی که نهادهای رسمی و تشکل‌های دانشجویی نیز به این عرصه وارد شدند. ما شکل‌های نوینی از کار فرهنگی را پایه گذاشتیم؛ مانند طراحی و برگزاری «کتاب سال دانشجویی» و «پایان‌نامه سال دانشجویی».»
رویان؛ از یک مرکز درمانی ساده تا یک پژوهشگاه جهانی
در پاسخ به این پرسش که چرا در دیگر حوزه‌های فناورانه نوین مانند هوش مصنوعی، شاهد ظهور مراکز پژوهشی هم‌تراز رویان نبوده‌ایم، منتظری گفت: «پژوهشگاه رویان، به راستی، نگین افتخارات جهاد دانشگاهی است. مایه مباهات است که این دستاورد عظیم، از ارائه خدمتی ساده برای درمان زوج‌های نابارور آغاز شد تا بیماران از سفر پرهزینه به خارج از کشور بی‌نیاز شوند. در دی‌ماه ۱۳۷۶، به همراه رؤسای واحدهای جهاد، به محضر رهبر معظم انقلاب شرفیاب شدیم. ایشان تعابیری در وصف جهاد به کار بردند که فراتر از تصور ما بود. لذا بر آن شدیم تا پاسخی درخور این نگاه بلند ارائه دهیم. با همت دوستان، بخش پژوهشی رویان در قالب «پژوهشکده علوم سلولی جهاد دانشگاهی» (پژوهشکده رویان) شکل گرفت. این پژوهشکده، رفته‌رفته توسعه یافت، به دو و سپس سه پژوهشکده تبدیل شد و در نهایت به یک پژوهشگاه عظیم ارتقا پیدا کرد. در سال ۱۳۸۲، برای نخستین بار گزارش دستاورد «تولید، تکثیر و انجماد سلول‌های بنیادی جنینی» را به محضر رهبر معظم انقلاب تقدیم کردیم و ایشان با لطف خویش و با عبارت درخشان «رویانتان رویان باد»، ما را مورد تفقد قرار دادند که به راستی نیز چنین شد.»
ابن‌سینا؛ پژوهشگاهی پنهان با دستاوردهای شگرف
منتظری در ادامه افزود: «اما در کنار رویان، پژوهشگاه دیگری به نام «پژوهشگاه ابن‌سینا» داریم که کمتر مورد توجه قرار گرفته است، در حالی که دستاوردهایش دست‌کمی از رویان ندارد. این پژوهشگاه در خط مقدم دانش حرکت می‌کند. به عنوان مثال، مدتی پیش، بیماری تب برفکی در کشور شیوع یافت و خسارات عظیمی به دامداری‌ها (به‌ویژه در استان تهران) وارد کرد و سپس مرغداری‌ها را نیز درگیر ساخت. مسئولان وقت، واکسن‌هایی وارد کردند که بی‌اثر بودند. فرضیه محققان ما این بود که ویروس‌ها دچار جهش ژنتیکی بومی شده‌اند و واکسن‌های خارجی بر روی سویه‌های جهش‌یافته محلی کارایی ندارند. محققان ما با امکانات خود به مراکز آلوده مراجعه، نمونه‌برداری و مطالعات گسترده‌ای انجام دادند و در نهایت موفق به ساخت واکسن بومی و ملی شدند.»
جهش ایران در «ویروس‌درمانی» سرطان و افزایش چشمگیر نرخ بقا
او در ادامه افزود: «مجموعه موفق دیگر، «پژوهشگاه ملی سرطان» است که در ابتدا بر سرطان پستان در بانوان تمرکز داشت. در آغاز فعالیت ما، بخش عمده مراجعات بیماران در «مرحله ۴» بیماری بود که نرخ بقای ۱۰ تا ۲۰ درصدی داشت و ۷۰ درصد مراجعین را تشکیل می‌داد. امروز، با تکیه بر دانش بومی، ارائه خدمات مؤثر و فرهنگ‌سازی انجام‌شده، اغلب بیماران مراجعه‌کننده در «مراحل ۱ و ۲» هستند که نرخ بقای ۷۰، ۸۰ تا ۹۰ درصدی را نشان می‌دهد. همچنین، پژوهشگران جوان ما در این پژوهشگاه، در حال تحقیق بر روی درمان برخی سرطان‌ها با استفاده از ویروس‌ها (ویروس‌درمانی) هستند که یکی از جدیدترین و پیشرفته‌ترین شاخه‌های دانش در سطح جهان محسوب می‌شود.»
گام بلند ایران در هوش مصنوعی و فناوری‌های کوانتوم
منتظری در پایان سخنان خود اضافه کرد: «در طول یک سال و نیم گذشته، به طور جدی وارد حوزه‌های هوش مصنوعی، فناوری‌های کوانتوم، علوم شناختی و زیست مصنوعی شده‌ایم. جمع کثیری از محققان جوان کشورمان برای همکاری اعلام آمادگی کرده‌اند و ما نیز آنان را سازماندهی کرده‌ایم. هسته‌های اصلی پژوهشی تشکیل شده و برای هر مرکز، شورای راهبری متشکل از چهره‌های علمی برجسته دانشگاه‌های مختلف و اعضای هیئت علمی جهاد تعیین کرده‌ایم. امیدواریم با پشتیبانی نهادهای مرتبط نظیر معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، وزارت علوم، شورای عالی عتف، وزارت بهداشت و سایر مراکز علمی، در سال‌های آتی اخبار خوب و دستاوردهای درخشانی در این زمینه‌ها به ملت شریف ایران تقدیم کنیم.»
