این تنوع فرهنگی، به ویژه در ایام سوگواری سید و سالار شهیدان، جلوه‌ای بی‌نظیر به خود می‌گیرد؛ به گونه‌ای که هر شهر و دیاری با آیین‌های خاص خود، ارادتش را به خاندان عصمت و طهارت ابراز می‌دارد. یکی از کهن‌ترین و بااصالت‌ترین این آیین‌ها، مراسم «طشت‌گذاری» است که خاستگاه اصلی آن دیار آذربایجان و به ویژه شهر اردبیل است. این سنت تاریخی که پیوندی ناگسستنی با دوران صفویه دارد، امروزه به عنوان یکی از برجسته‌ترین نمادهای عزاداری شیعیان در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.
مراسم طشت‌گذاری؛ آستانه ورود به سوگواری محرم
این مراسم مذهبی هر ساله در روزهای پایانی ماه ذی‌الحجه (از ۲۷ تا ۳۰ این ماه) برپا می‌شود و عملاً پیش‌درآمدی برای آغاز عزاداری‌های محرم به شمار می‌رود. در این آیین، طشت‌هایی از جنس برنز یا مس توسط بزرگان و ریش‌سفیدان محلات به درون مساجد و تکایا آورده می‌شوند. عزاداران با دیدن طشت‌ها به نشانه احترام برمی‌خیزند و با نوای «الدخیل یا ابوالفضل» به سینه‌زنی می‌پردازند. پس از چرخاندن طشت در مسجد، آن را روی سکویی مخصوص قرار داده و با آبی که درون کوزه‌ها حمل شده، پر می‌کنند. هم‌زمان با این کار، دعاهای مخصوصی به زبان‌های ترکی، فارسی و عربی خوانده می‌شود و مداحان به مرثیه‌سرایی می‌پردازند. آب این طشت‌ها نمادی از تجدید پیمان با شهدای تشنه لب کربلا و حضرت ابوالفضل العباس (ع) است.
پیشینه تاریخی؛ از صفویان تا امروز
ریشه‌های این سنت دیرینه به دوران پادشاهی صفویان بازمی‌گردد. گواه این ادعا، وجود طشتی قدیمی متعلق به عصر شاه عباس در مسجد بازار چاقوسازان اردبیل است که روی آن نقش ماهی و گیاه حک شده و عبارت «وقف به حضرت عباس» دیده می‌شود. از آنجا که شاهان صفوی ترک‌زبان و دوستدار اهل بیت بودند، دعای این مراسم تلفیقی از زبان‌های ترکی، عربی و فارسی است. همچنین ساخت سکوهای مخصوص طشت‌گذاری در معماری مساجد اردبیل از زمان صفویه مرسوم شد. اگرچه این رسم در دوره قاجار عمدتاً در مسجد جامع اردبیل برگزار می‌شد، اما رفته‌رفته به دیگر شهرهای ترک‌زبان مانند زنجان، تالش و بناب نیز گسترش یافت.
ریشه آیینی؛ سیراب کردن سپاه دشمن
فلسفه شکل‌گیری آیین طشت‌گذاری به ماجرای رویارویی کاروان امام حسین (ع) با سپاه حر بن یزید ریاحی در سال ۶۰ هجری مربوط می‌شود. حضرت در مسیر حرکت به سمت کوفه، با آگاهی از شهادت یاران خود، دستور دادند تا مشک‌ها را در یکی از منازل سرشار از آب کنند. در ادامه مسیر، سپاه تشنه‌کام حر راه را بر کاروان امام بستند. سیدالشهدا (ع) با دیدن خستگی و تشنگی مفرط دشمنان، دستور دادند طشت‌ها را از آب پر کنند تا سربازان حر و حتی اسب‌هایشان سیراب شوند. این رفتار جوانمردانه که در روز ۲۷ ذی‌الحجه رخ داد، بنیان‌گذار آیینی شد که امروز پس از قرن‌ها، همچنان یادآور ایثار و آزادگی حسینی است.
