این گردهمایی مهم، با تلاوت آیاتی چند از کلام‌الله مجید و با حضور مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، جمعی از برجسته‌ترین علما، اندیشمندان و میهمانان عالَم اسلام برگزار شد.
مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، ضمن تبریک فرارسیدن میلاد پربرکت پیامبر گرامی اسلام (ص) و امام جعفر صادق (ع) به تمامی مسلمانان جهان، در سخنرانی خود در این کنفرانس تأکید کرد که موضوع امسال، یعنی «وحدت اسلامی در اندیشه امام شهید ما، حضرت آیت‌الله العظمی سید علی حسینی خامنه‌ای»، صرفاً نباید به تکرار سخنان آن بزرگوار خلاصه شود.
او با اشاره به اینکه بزرگداشت یک عالم فرزانه تنها با بازگو کردن کلمات او محقق نمی‌شود، اظهار داشت: وظیفه اصلی ما این است که دریابیم این آموزه‌ها چه تکالیفی را برای جهان امروز ما ایجاد می‌کنند. برای یافتن این پاسخ، باید به سیره و روش خود پیامبر اکرم (ص) بازگردیم. پیامبر تنها انسان‌ها را به ایمان فرا نخواند، بلکه با هدف والاتر ساختن یک امت واحد قدم برداشت. قرآن کریم به روشنی می‌فرماید: «إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ» و در آیه‌ای دیگر: «وَأَنَا رَبُّکُمْ فَاتَّقُونِ». کار سترگ پیامبر این نبود که انسان‌هایی با قبایل، پیشینه‌ها و منافع گوناگون را کاملاً مشابه یکدیگر سازد؛ بلکه از آنها جامعه‌ای با سرنوشتی مشترک و پیوندی عمیق تشکیل داد. نمونه بارز آن، تبدیل مهاجر و انصار به برادرانی همدل و پیوند میان اوس و خزرج در مدینه بود که سال‌ها با یکدیگر در ستیز بودند.
رئیس‌جمهور در ادامه، به پیمان مدینه اشاره کرد و گفت: این پیمان تاریخی، حقوق و مسئولیت‌هایی را برای گروه‌های مختلف تعریف نمود. مسلمانان مجبور نشدند که همگی یکسان بیندیشند و عمل کنند، اما آموختند که چگونه با وجود تفاوت‌ها، تحت لوای یک میثاق مشترک زندگی مسالمت‌آمیزی داشته باشند. شاید این، مهم‌ترین درس پیامبر (ص) برای جهان اسلام امروز باشد.
پزشکیان صراحتاً اعلام کرد که وحدت به معنای یکسان‌سازی نیست، بلکه هدف آن جلوگیری از تبدیل اختلافات به خصومت و دشمنی است. شیعه هویت شیعی خود را حفظ می‌کند و سنی نیز بر سنت خود باقی می‌ماند. مذاهب فقهی و کلامی از بین نمی‌روند و ملت‌ها، دولت‌ها و منافع ملی نیز همچنان پابرجای خواهند بود.
اما او یک پرسش بنیادین را مطرح کرد: «آیا باید خون مسلمان را مباح دانست؟ آیا یک اختلاف سیاسی باید کشوری اسلامی را به تجاوز به کشور اسلامی دیگر وادار کند؟ آیا رقابت دولت‌ها باید به جایی برسد که امنیت یک ملت مسلمان در گرو ناامنی ملت مسلمانی دیگر تأمین شود؟»
رئیس‌جمهور با اشاره به آیه شریفه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا» و ادامه آن «فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا»، پاسخ قرآن را روشن دانست. او همچنین با یادآوری سیره پیامبر اکرم (ص) در فتح مکه که فرمودند: «مسلمانان برادر یکدیگرند» و نیز حدیث «انصر أخاک ظالماً أو مظلوماً»، بیان داشت که وقتی از پیامبر (ص) پرسیدند چگونه برادر ظالم خود را یاری کنیم، فرمودند: «او را از ظلم بازداریم».
پزشکیان تأکید کرد که وحدت اسلامی به معنای نادیده گرفتن حقیقت و عدالت نیست. اگر برادر من مظلوم واقع شده است، وظیفه دارم او را یاری کنم و اگر ظالم است، برادری‌ام اقتضا می‌کند که نگذارم به ظلم خود ادامه دهد. این همان وحدتی است که امروز بدان نیازمندیم؛ وحدتی که بر پایه حق، عدالت و مسئولیت متقابل استوار باشد.
رئیس‌جمهور سپس از آرمان‌ها فاصله گرفت و به واقعیت‌های جهان اسلام نگریست: «امروز ما از یک جمع محدود و حاشیه‌ای سخن نمی‌گوییم. بیش از دو میلیارد مسلمان، معادل تقریباً یک‌چهارم جمعیت جهان، زندگی می‌کنند. ۵۷ کشور عضو سازمان همکاری اسلامی هستند و گستره جغرافیایی جهان اسلام از جنوب شرق آسیا تا آسیای مرکزی، خاورمیانه و آفریقا امتداد دارد. جهان اسلام بر شریان‌های حیاتی دریایی و زمینی تجارت جهانی مسلط است و از منابع عظیم انرژی، جمعیتی جوان، بازاری گسترده، مراکز تمدنی کهن و ظرفیت‌های مهم صنعتی، مالی، علمی و فناورانه برخوردار است.
با این وجود، تولید ناخالص داخلی ۵۷ کشور اسلامی در سال ۲۰۲۴ حدود ۹.۲ تریلیون دلار بوده که تنها ۸.۳ درصد اقتصاد جهانی را تشکیل می‌دهد. همچنین، سهم صادرات کشورهای اسلامی به یکدیگر در همین سال، تنها ۱۹ درصد بوده است؛ این آمار نشان می‌دهد که بیش از چهارپنجم صادرات کشورهای اسلامی همچنان به مقاصدی خارج از مجموعه جهان اسلام صورت می‌گیرد.»
پزشکیان با طرح یک پرسش بنیادین، این واقعیت‌ها را به چالش کشید: «چرا با وجود این همه ظرفیت عظیم (بیش از دو میلیارد مسلمان، ۵۷ کشور، منابع انرژی، راه‌های حیاتی تجارت، سرمایه و بازار جوان)، وزن مشترک ما در تصمیم‌گیری‌های کلان جهانی متناسب با این پتانسیل نیست؟»
او افزود: «چرا اقتصادهای ما بیشتر با کشورهای دوردست مرتبط‌اند تا با همسایگان مسلمان؟ چرا دانشگاه‌های ما هنوز شبکه‌های علمی مشترک بزرگی ندارند؟ چرا سرمایه‌های جهان اسلام به اندازه کافی در توسعه خود جهان اسلام به کار گرفته نمی‌شود؟ چرا هرگاه بحرانی میان دو کشور مسلمان رخ می‌دهد، اغلب باید یک قدرت خارجی میانجی صلح باشد؟ و چرا سرزمین‌های اسلامی هنوز کانون‌های اصلی جنگ، اشغال، آوارگی و ناامنی به شمار می‌روند؟»
رئیس‌جمهور با اشاره به بحران‌هایی مانند فلسطین، غزه، سودان، لبنان و یمن، اذعان داشت که مردم مسلمان سال‌هاست بهای نزاع، اشغال، افراط‌گرایی و رقابت قدرت را می‌پردازند. او مشکل اصلی را کمبود ظرفیت ندانست، بلکه آن را «عدم تبدیل ظرفیت‌های پراکنده به اراده و قدرت مشترک» برشمرد.
پزشکیان در ادامه سخنان خود در چهل و سومین کنفرانس بین‌المللی وحدت اسلامی، به ضرورت این تحول اشاره کرد و فرمود: «خداوند در قرآن می‌فرماید «وَلا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِیحُکُمْ». این آیه صرفاً یک توصیه اخلاقی نیست، بلکه یک قانون قدرت است. جمعیتی بدون پیوند، قدرت محسوب نمی‌شود؛ ثروت بدون همکاری، قدرت مشترک ایجاد نمی‌کند؛ منابع طبیعی بدون علم و فناوری، استقلال نمی‌آورد؛ و ۵۷ دولت اگر نتوانند درباره چند منفعت حیاتی مشترک به توافق برسند، لزوماً یک امت قدرتمند نخواهند ساخت. راهی که پیامبر (ص) آغاز کرد، همین گذار بود؛ از جمعیت به میثاق، از میثاق به امت، و از امت به قدرتی در خدمت عدالت.»
رئیس‌جمهور خطاب به حاضران گفت: «خواهران و برادران عزیز، امسال من از ایرانی با شما سخن می‌گویم که خود در میان یک جنگ قرار گرفته است. باید صریح سخن گفت. در حالی که گفت‌وگو میان ایران و آمریکا برای حل اختلافات در جریان بود، حملات نظامی گسترده آمریکا و اسرائیل علیه ایران آغاز شد. این حملات در شرایطی صورت گرفت که مذاکرات ایران و آمریکا در همان ماه برای یافتن راه‌حل دیپلماتیک از سر گرفته شده بود.»
پزشکیان افزود: «رهبر کشور ما، فرماندهان ما، مسئولان ما، دانشمندان ما، دانش‌آموزان ما و مردم عادی ما کشته و شهید شدند. شهرها و زیرساخت‌های ما را هدف قرار دادند. ما آغازگر جنگ نبودیم، ولی با قدرت در مقابل این تجاوز ایستادیم.» او با استناد به آیه «أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَیٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ» تصریح کرد: «خداوند تصمیم گرفته است کسانی را که به آنها ظلم شده یاری کند. به ما ظلم شد و دفاع از کشور، حق هر ملت است. ایران از این حق استفاده کرد.»
رئیس‌جمهور در ادامه تأکید کرد: «اما همین قرآن به ما می‌گوید: «وَلَا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَیٰ أَلَّا تَعْدِلُوا». دفاع از ایران به معنای دشمنی با ملت‌های همسایه و ملت‌های مسلمان نیست. هیچ سرزمین اسلامی نباید سکوی تجاوز به سرزمین اسلامی دیگر شود. به هیچ کشور اسلامی نباید اجازه داد امنیت خود را در ناامنی همسایه جست‌وجو کند. ایران دست خود را برای ساختن چنین ترتیبات امنیت‌بخشی به سوی همسایگان دراز می‌کند. ما از تجربه جنگ می‌دانیم جنگ چیست؛ می‌دانیم موشک و بمب وقتی فرود می‌آید، میان آرزوهای یک مادر ایرانی و یک مادر عرب تفاوتی قائل نمی‌شود. رسول خدا (ص) مؤمنان را به یک پیکر تشبیه کرده است.»
او با اشاره به حمایت جمهوری اسلامی ایران از فلسطین اظهار داشت: «جمهوری اسلامی ایران بیش از چهار دهه از فلسطین حمایت کرده است؛ نه به این دلیل که فلسطینیان شیعه‌اند، که نیستند، بلکه به این دلیل که مظلوم‌اند. این برای ما معنای پرچمداری اسلام است. حضرت علی (ع) در وصیت تکان‌دهنده خود می‌فرماید: «أُوصِیکُمَا بِتَقْوَی اللَّهِ … وَکُونَا لِلظَّالِمِ خَصْمًا وَلِلْمَظْلُومِ عَوْنًا». باید با ظالم دشمنی کرد و یاور مظلوم بود. ایشان همچنین می‌فرماید: «أُوصِیکُمْ وَجَمِیعَ بَلَدِی وَأَهْلِی وَمَنْ بَلَغَهُ کِتَابِی بِتَقْوَی اللَّهِ وَنَظْمِ أَمْرِکُمْ وَصَلَاحِ ذَاتِ بَیْنِکُمْ». رسول خدا (ص) نیز فرموده است: «صلاح ذات البین» از نماز و روزه برتر است.»
پزشکیان تصریح کرد: «اگر ایران از فلسطین دفاع کرده، هزینه داده و در برابر اشغال ایستاده است، این را نه امتیازی برای برتری بر دیگران، بلکه تکلیفی اسلامی می‌داند. اسلامی که ما می‌شناسیم، اجازه نمی‌دهد وقتی مظلوم کمک می‌خواهد، اول مذهب او را بپرسیم، دینش را بپرسیم و باورش را بررسی کنیم.»
رئیس‌جمهور در بخش دیگری از سخنان خود هشدار داد: «برادران و خواهران عزیز، امام شهید آیت‌الله خامنه‌ای سال‌ها گوشزد می‌کردند که جاهلیت تنها مربوط به دوران پیش از پیامبر نیست. ممکن است علم پیشرفت کند، فناوری پیچیده شود و ابزارهای قدرت افزایش یابد، اما اگر حرمت انسان از میان برود، صورت تازه‌ای از جاهلیت سر بر خواهد آورد.»
او افزود: «در بیانات مربوط به بعثت و مقابله پیامبر (ص) با جاهلیت و امکان بازتولید آن در جهان مدرن، یکی از محورهای مکرر سخنان رهبر شهیدمان همین موضوع بود.»
پزشکیان گفت: «امروز ما این شکل جدید از جاهلیت را به عینه می‌بینیم. فناوری که می‌تواند انسان‌ها را نجات دهد و درمان کند، برای دقیق‌تر کشتن به کار گرفته می‌شود. اطلاعاتی که می‌تواند ملت‌ها را به هم نزدیک کند، با دروغ، تحقیر و نفرت آنان را مقابل یکدیگر قرار می‌دهد. اختلافات مذهبی در چند دقیقه می‌تواند از طریق یک تلفن همراه به میلیون‌ها انسان منتقل شود. بنابراین، علمای جهان اسلام، دانشگاه‌ها و رسانه‌ها مسئولیت تازه‌ای دارند.
او تأکید کرد: «تکفیر را باید از حوزه اختلافات مذهبی خارج کنیم. اهانت به مقدسات مذاهب نیز باید خط قرمز ما باشد و تحریک مسلمان علیه مسلمان، با هر انگیزه و توسط هر کسی که انجام شود، خدمت به دشمنان امت اسلام است. پرسش مهم این کنفرانس نباید تنها این باشد که چه چیزهایی غلط است؛ باید بگوییم چه باید کرد. به گمان من، جهان اسلام امروز بیش از یک قطعنامه جدید، به چند تعهد روشن، قابل اجرا و عملی نیاز دارد.»
پیشنهاد اول؛ میثاق امنیت متقابل و عدم تعرض:
رئیس‌جمهور نخستین پیشنهاد خود را چنین شرح داد: «اول، میثاق امنیت متقابل و عدم تعرض میان کشورهای اسلامی. کشورهای اسلامی متعهد شوند به تمامیت سرزمینی یکدیگر احترام بگذارند، از خاک، آسمان و امکانات خود برای تجاوز به کشور اسلامی دیگر استفاده نکنند، از تجزیه و بی‌ثبات‌سازی یکدیگر حمایت نکنند و امنیت خود را علیه یکدیگر تعریف نکنند؛ بلکه با هم امنیت منطقه را مدیریت کنند. این به معنای اتحاد نظامی یا یکسان شدن سیاست خارجی کشورها نیست؛ بلکه حداقلِ عقل جمعی است. اگر نتوانیم میان خودمان چنین قاعده‌ای ایجاد کنیم، چگونه از نظم عادلانه در جهان سخن می‌گوییم؟»
پیشنهاد دوم؛ ایجاد سازوکار دائمی میانجیگری در جهان اسلام:
وی در تشریح دومین پیشنهاد خود گفت: «دوم، ایجاد سازوکاری دائمی برای میانجیگری و پیشگیری از منازعه در جهان اسلام.» رئیس‌جمهور با اشاره به آیات قرآن کریم افزود: «خداوند در قرآن می‌فرماید: «وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا، فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَی الْأُخْرَیٰ فَقَاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّیٰ تَفِیءَ إِلَیٰ أَمْرِ اللَّهِ، فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا، إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ». همچنین قرآن می‌فرماید: «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَیْنَ أَخَوَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ». ما اگر دعوا کنیم، خدا به ما رحم نمی‌کند؛ باید برادر شویم.»
پزشکیان ادامه داد: «سازمان همکاری اسلامی باید بتواند پیش از تبدیل اختلاف به جنگ وارد عمل شود، نه اینکه فقط بعد از کشته شدن هزاران انسان بیانیه صادر کند. کشورهای مورد اعتماد، علما، دیپلمات‌ها و حقوقدانان برجسته جهان اسلام می‌توانند یک ظرفیت دائمی برای هشدار زودهنگام، میانجیگری و حل اختلاف بین کشورهای اسلامی ایجاد کنند.»
پیشنهاد سوم؛ تبدیل جهان اسلام به شبکه‌ای از همکاری‌های واقعی:
او در ادامه سومین پیشنهاد خود را مطرح کرد و گفت: «سوم، تبدیل جهان اسلام از مجموعه‌ای از بازارهای جداگانه به شبکه‌ای از همکاری‌های واقعی.» رئیس‌جمهور تصریح کرد: «وحدت فقط مسئله امنیت نیست. جوان مسلمان باید بتواند آسان‌تر در دانشگاه‌های کشورهای مسلمان دیگر تحصیل کند. دانشمندان ما باید در حوزه‌های هوش مصنوعی، پزشکی، آب، انرژی، کشاورزی و فناوری‌های نو، پروژه‌های مشترک داشته باشند.»
ضرورت افزایش جدی سهم تجارت میان کشورهای اسلامی:
پزشکیان در ادامه سخنان خود در چهل و سومین کنفرانس بین‌المللی وحدت اسلامی اظهار داشت: «سهم تجارت میان کشورهای جهان اسلام که امروز کمتر از یک‌پنجم صادرات اعضای سازمان همکاری اسلامی است، باید به‌طور جدی افزایش پیدا کند. ما یک خدا داریم؛ «إِلَٰهُنَا وَاحِدٌ»، پیامبر ما یکی است و کتاب ما یکی است. خداوند از ما خواسته است که اختلاف نکنیم و اگر اختلاف و عصیان کرده‌ایم، باید به مسیر وحدت بازگردیم. ما منابع مشترک فراوانی داریم و می‌توانیم در قالب کارگروه‌های مشترک، در زیرساخت‌ها، حمل‌ونقل و لجستیک، تجارت و سرمایه‌گذاری، کشاورزی، اقتصاد دیجیتال، توسعه دریامحور، توسعه مهارت‌ها، تولید، انرژی پاک و همه زمینه‌های دیگر، همکاری مشترک داشته باشیم.»
رئیس‌جمهور تصریح کرد: «سال‌ها درباره اشتراکات و سال‌ها درباره دشمنان مشترک سخن گفته‌ایم؛ اکنون زمان آن رسیده است که به همان اندازه درباره آینده مشترک سخن بگوییم.»
اندیشه وحدت باید به حکمرانی برسد:
پزشکیان ادامه داد: «خواهران و برادران، این همان جایی است که اندیشه وحدت به حکمرانی می‌رسد. اگر ما در ایران دیگر مسلمانان را به عدالت دعوت می‌کنیم، خودمان نیز باید بیش از دیگران ملتزم به آن باشیم.» او با اشاره به آیه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَیٰ أَنْفُسِکُمْ» گفت: «این آیات ما را دعوت می‌کند که بر اساس عدالت عمل کنیم.»
وحدت ملی ایران سرمایه‌ای عظیم برای کشور:
رئیس‌جمهور اظهار کرد: «وحدت ملی ایران در ماه‌های سخت جنگ، سرمایه بزرگی برای کشور ما بود. ایرانیان با همه اختلاف‌هایی که داشتند؛ اختلاف‌های سیاسی، قومی، مذهبی و اجتماعی، وقتی موجودیت و تمامیت سرزمینی کشور را در خطر دیدند، از ایران دفاع کردند. این سرمایه را باید حفظ کرد. این فقط وظیفه مردم نیست؛ حکومت نیز باید سهم خود را ادا کند؛ با عدالت، با شنیدن صدای مردم، با مبارزه با فساد و تبعیض و با احترام به کرامت همه ایرانیان. شیعه و سنی، فارس، کرد، عرب و بلوچ، زن و مرد، همه باید احساس کنند که ایران خانه آنهاست و قانون از کرامت آنان به یک اندازه حمایت می‌کند. اگر می‌خواهیم از وحدت جهان اسلام سخن بگوییم، باید وحدت را در خانه خود نیز هر روز بازسازی کنیم.»
وی در ادامه گفت: «برادران و خواهران، امروز پرسش اصلی ما این نیست که آیا مسلمانان قدرت دارند یا ندارند؛ پرسش این است که آیا می‌توانیم اختلافات را مدیریت کنیم؟ آیا می‌توانیم از خون یکدیگر حفاظت کنیم؟ آیا می‌توانیم سرمایه و بازار خود را به هم متصل کنیم؟ آیا می‌توانیم پیش از آنکه دیگران برای ما تصمیم بگیرند، خودمان درباره منافع مشترکمان تصمیم بگیریم؟ این همان مسئله‌ای است که پیامبر (ص) در مدینه با آن مواجه بود و این همان چیزی است که امام شهید، آیت‌الله خامنه‌ای بزرگ و عزیز، در تمام سال‌های مسئولیت خود بر آن اصرار داشت.»
رئیس‌جمهور تأکید کرد: «وحدت نه یک تاکتیک گذرا، بلکه راهبرد همیشگی امت اسلامی است. این پیام رهبر شهیدمان است: وفاداری به پیامبر (ص) در توان ما برای دوباره امت شدن است و وفاداری به رهبری که عمر خود را بر وحدت، استقلال، مقاومت و عزت جهان اسلام گذاشت، فقط در تکرار سخنان او نیست؛ بلکه در تبدیل آن اندیشه به اراده و عمل مشترک است.»
