در شرایطی که هفته‌های اخیر شاهد اوج‌گیری تنش‌ها و تبدیل شدن این تنگه به صحنه تقابل ایران و ایالات متحده بوده‌ایم، تلاش‌ها برای بازگشایی و مدیریت آن با جدیت دنبال می‌شود.
طی رویدادهای اخیر، ایالات متحده حملاتی را در جنوب ایران ترتیب داد و ایران نیز متقابلاً واکنش نشان داد. این درگیری‌ها به بسته شدن موقت تنگه هرمز انجامید که پس از حملات آمریکا در تاریخ ۹ اسفندماه آغاز شد و موجی از نگرانی‌ها را درباره پیامدهای اقتصادی و منطقه‌ای گسترده در پی داشت.
اکنون اما، مسیر وقایع دستخوش تغییر شده است؛ گفت‌وگوهای حساسی که پیش از این مستقیماً میان ایران و آمریکا جریان داشت، حال به مذاکرات غیرمستقیم ایران و عمان برای حل و فصل مسائل مربوط به تنگه هرمز سوق یافته است. پرسش اصلی اینجاست که آیا این رایزنی‌ها می‌تواند به آرامش و بازگشایی مجدد تنگه منجر شود، یا شکست احتمالی مذاکرات منطقه را بار دیگر به سمت درگیری‌های گسترده‌تری نظیر جنگ رمضان سوق خواهد داد؟
مذاکره مستقیم ایران و آمریکا در هاله‌ای از ابهام
احمد بخشایش اردستانی، نماینده سابق مجلس و از اعضای کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی، به ۱۲۰ واحد گفت: در حال حاضر، مذاکره مستقیمی بین ایران و آمریکا صورت نمی‌گیرد، اما تبادل پیام‌ها از طریق واسطه‌ها همچنان ادامه دارد. عمان نقش اصلی را به عنوان میانجی‌گر از سوی آمریکا ایفا می‌کند و هدف این است که پس از حصول توافقات کلی میان ایران و عمان بر سر ترتیبات تنگه هرمز، جزئیات اجرایی نیز تعیین شود.
وی افزود: طبق بررسی‌های کنونی، ورود به تنگه هرمز از مسیر ایران انجام خواهد شد و در بازه‌ای ۳۰ تا ۶۰ روزه، خروجی نیز بخشی تحت نظارت ایران و بخشی تحت نظارت عمان قرار خواهد گرفت. به این ترتیب، سه‌چهارم مدیریت تنگه در اختیار ایران و یک‌چهارم به عمان سپرده خواهد شد. البته این احتمال وجود دارد که در آینده خط میانی تنگه مبنای توافق نهایی قرار گیرد.
بخشایش اردستانی ادامه داد: در این چارچوب، عوارض مستقیم عبور و مرور کشتی‌ها دریافت نخواهد شد، اما در ازای خدماتی نظیر بیمه و مسائل زیست‌محیطی، تعرفه‌هایی تعیین خواهد گشت که میزان آن در دست مذاکره است. ایران پیشنهاد دریافت هفت درصد از ارزش بار هر کشتی را مطرح کرده، در حالی که عمان سه درصد را مدنظر دارد. عمان می‌تواند سهم یک‌چهارمی خود را دریافت کند یا از آن چشم‌پوشی کند، اما سهم سه‌چهارمی ایران قطعی خواهد بود.
این عضو پیشین کمیسیون امنیت ملی توضیح داد: پس از دستیابی به یک تفاهم جامع میان ایران و عمان، این توافق به چهارده بند تفاهم‌نامه اسلام‌آباد متصل خواهد شد. این بدان معناست که در صورت برآورده شدن شروط ایران از جمله رفع تحریم‌ها، پایان محاصره اقتصادی و آزادسازی منابع مالی، تنگه هرمز نیز گشوده خواهد شد.
وی خاطرنشان کرد: این اقدامات می‌تواند به صورت همزمان پیش رود؛ یعنی همزمان با رفع بخشی از محدودیت‌ها و محاصره، آزادسازی قسمتی از منابع مالی ایران و بازگشایی تنگه هرمز. البته بازگشایی به معنای بازگشت فوری به وضعیت کاملاً عادی گذشته نیست و ممکن است در ابتدا تنها امکان عبور تعداد محدودی از کشتی‌ها، مثلاً حدود ۵۰ فروند در روز، فراهم شود.
نقش آمریکا در پشت پرده مذاکرات عمان و چشم‌انداز منطقه
بخشایش اردستانی در ادامه بیان کرد: به نظر می‌رسد در نهایت با عمان به توافق دست خواهیم یافت، اما نکته حائز اهمیت این است که آمریکا از پشت صحنه در حال هدایت عمان است. از سوی دیگر، واشنگتن نیز مایل به حفظ نفوذ خود در خاورمیانه است و نشانه‌ها حاکی از قصد این کشور برای باقی ماندن در منطقه است.
او افزود: کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز در پی ایجاد بسترهای امنیتی ثانویه برای خود هستند. برای مثال، عربستان سعودی به سمت توافقات امنیتی با پاکستان و ترکیه متمایل شده و کویت نیز همکاری‌هایی را با پاکستان آغاز کرده است. این تحرکات نشان می‌دهد که این کشورها تا حدودی از تکیه صرف به آمریکا ناامید شده‌اند، با این حال، ایالات متحده همچنان می‌خواهد در منطقه باقی بماند و به عقیده من این اتفاق رخ خواهد داد.
بخشایش اردستانی تأکید کرد: اطلاعات من نشان می‌دهد که اسرائیل به شدت علاقه‌مند به شکل‌گیری دور دیگری از درگیری میان آمریکا و ایران است، اما به نظر نمی‌رسد یک جنگ تمام‌عیار میان دو کشور رخ دهد؛ چراکه هر دو طرف از درگیری‌های گسترده خسته شده‌اند.
وی ادامه داد: آمریکایی‌ها هم در زمینه سامانه‌های پدافندی و هم از نظر توان آفندی، محتاط‌تر عمل می‌کنند. آنها هر هدفی را که در بانک اطلاعاتی خود درباره منطقه خلیج فارس و تنگه هرمز داشتند، مورد حمله قرار دادند، اما ایران تسلیم نشد و حتی پس از اعلام آتش‌بس نیز اقداماتی انجام داد که نشانگر آمادگی کامل برای ادامه مقاومت بود. بنابراین، تصور نمی‌کنم درگیری‌های گسترده تکرار شوند، هرچند احتمال وقوع نبردهای محدود و فرسایشی وجود دارد.
این عضو سابق کمیسیون امنیت ملی مجلس تصریح کرد: اگر آمریکا به تفاهم‌نامه اسلام‌آباد بازگردد، می‌توان امیدوار بود که سایر مسائل نیز به تدریج حل و فصل شوند. این تفاهم‌نامه دو محور اصلی داشت؛ نخست، پذیرش مدیریت ایران بر تنگه هرمز که به نظر می‌رسد از طریق گفت‌وگو با عمان در حال حل شدن است و دوم، مسئله لبنان و ترتیبات مربوط به جنوب این کشور.
وی اضافه کرد: آمریکا تمایل دارد تا ارتباط و تفاهمی میان دولت لبنان و اسرائیل شکل گیرد تا در صورت عقب‌نشینی اسرائیل از جنوب لبنان، این امر در چارچوب توافق با دولت لبنان و نه به نفع حزب‌الله انجام شود. البته تحقق این سناریو بعید به نظر می‌رسد، زیرا اسرائیلی‌ها اعلام کرده‌اند که در صورت خروج از جنوب لبنان، خواستار خلع سلاح حزب‌الله هستند و به گمان من، حزب‌الله در شرایط کنونی چنین شرطی را نخواهد پذیرفت.
بازگشت آمریکا به تفاهم‌نامه اسلام‌آباد؛ کلید حل بحران؟
بخشایش اردستانی اذعان داشت: توافق با عمان تقریباً نهایی شده است و مسئله اصلی این است که آیا آمریکا حاضر به بازگشت به تفاهم‌نامه اسلام‌آباد خواهد بود یا خیر. در این میان، میزان فشاری که کشورهای حاشیه خلیج فارس بر آمریکا وارد می‌کنند نیز از اهمیت بالایی برخوردار است.
وی افزود: اگر آمریکا بار دیگر وارد جنگ با ایران شود، ایران نیز متقابلاً در منطقه با آمریکا مقابله خواهد کرد. همچنین، در صورت حمله به زیرساخت‌های ایران، احتمال آسیب دیدن زیرساخت‌های کشورهای منطقه نیز وجود دارد. بنابراین، این موضوع برای همسایگان جنوبی خلیج فارس بسیار جدی است.
این عضو پیشین کمیسیون امنیت ملی مجلس در پایان تأکید کرد: ممکن است در ظاهر گفته شود که شرکت‌های آمریکایی پس از آسیب دیدن زیرساخت‌های منطقه برای بازسازی آنها وارد عمل شده و از این طریق سود می‌برند، اما نکته کلیدی این است که اگر این بار تأسیسات حیاتی انرژی و آب‌شیرین‌کن‌ها هدف قرار گیرند، پیامدهای آن می‌تواند بسیار گسترده باشد و حتی قیمت جهانی نفت را به شدت تحت تأثیر قرار دهد.
