فال حافظ امروز ۸ آبان ۱۴۰۵ غزل شماره ۳۹

باغ مرا چه حاجت سرو و صنوبر است
شمشاد خانه پرور ما از که کمتر است

ای نازنين پسر تو چه مذهب گرفته‌ای
کت خون ما حلالتر از شير مادر است

چون نقش غم ز دور ببينی شراب خواه
تشخيص کرده‌ايم و مداوا مقرر است

از آستان پير مغان سر چرا کشيم
دولت در آن سرا و گشايش در آن در است

يک قصه بيش نيست غم عشق وين عجب
کز هر زبان که می‌شنوم نامکرر است

دی وعده داد وصلم و در سر شراب داشت
امروز تا چه گويد و بازش چه در سر است

شيراز و آب رکنی و اين باد خوش نسيم
عيبش مکن که خال رخ هفت کشور است

فرق است از آب خضر که ظلمات جای او است
تا آب ما که منبعش الله اکبر است

ما آبروی فقر و قناعت نمی‌بريم
با پادشه بگوی که روزی مقدر است

حافظ چه طرفه شاخ نباتيست کلک تو
کش ميوه دلپذيرتر از شهد و شکر است

شما در سایت ۱۲۰ واحد می توانید در لحظه فال حافظ بگیرید.

تفسیر غزل

**باغ مرا چه حاجت سرو و صنوبر است
شمشاد خانه پرور ما از که کمتر است**
این بیت با لحنی آکنده از خودباوری و استغنا آغاز می‌شود. «باغ من» می‌تواند استعاره از جهان‌بینی شاعر، قلمرو شعر او، یا حتی محبوبش باشد. حافظ می‌گوید این قلمرو آنقدر در خود کامل و بی‌نقص است که نیازی به نمادهای مرسوم زیبایی و شکوه، چون «سرو و صنوبر» ندارد. «شمشاد خانه‌پرور» استعاره از محبوبِ خودی، اصیل و ازلیِ شاعر، یا به اعتبار دیگر، شیوه و هنر خاص شاعری اوست. او با یک پرسش بلاغی «از که کمتر است؟» (یعنی هرگز کمتر نیست) این زیبایی درونی و بومی را برتر یا هم‌تراز با هر زیباییِ متعارف و بیرونی می‌داند و اصالت و خودکفایی را ستایش می‌کند.

**ای نازنين پسر تو چه مذهب گرفته‌ای
کت خون ما حلالتر از شير مادر است**
این بیت بیانگر جور و بی‌رحمی معشوق و رنج عاشق است. «نازنین پسر» خطاب به معشوقی است که با وجود زیبایی و لطافت ظاهری، ستمگر است. سؤال «تو چه مذهب گرفته‌ای؟» کنایه از بی‌رحمی و بی‌توجهی معشوق است؛ نه اینکه معشوق واقعاً کیش جدیدی برگزیده باشد، بلکه اعمال او آن‌چنان خارج از هنجارهای انسانی و عاطفی است که گویی از دینی نو و ستم‌پیشه پیروی می‌کند. تشبیه «خون ما حلالتر از شیر مادر» اوج مبالغه در بیان بی‌عاطفگی و ستم معشوق است. شیر مادر نماد حیات، تغذیه و پاکی مطلق است؛ وقتی خون عاشق برای معشوق حلال‌تر از آن باشد، یعنی او در ستم‌کاری به غایت رسیده و هیچ مرز اخلاقی یا عاطفی او را محدود نمی‌کند.

**چون نقش غم ز دور ببينی شراب خواه
تشخيص کرده‌ايم و مداوا مقرر است**
این بیت نسخه‌ای حافظانه برای مواجهه با اندوه و ملال است. «نقش غم» تصویری از اندوه و پریشانی است که «از دور» قابل تشخیص است، یعنی هنوز کاملاً فراگیر نشده اما در آستانه ورود است. راهکار حافظ در مواجهه با آن، فوراً «شراب خواستن» است. «شراب» در شعر حافظ لایه‌های معنایی متعددی دارد: می‌تواند شراب انگوری باشد که باعث فراموشی موقت غم‌ها می‌شود، یا نمادی از وجد عرفانی، بی‌خودی معنوی و گریز از قید و بندهای دنیوی. در مصرع دوم، گویی حافظ یا جمعی از خردمندان، رنج بشری را به مثابه یک بیماری تشخیص داده و درمان آن را (همین شراب) «مقرر» و قطعی می‌دانند. این بیان حاکی از یک حکمت دیرین و راه چاره‌ای اثبات‌شده برای دفع غم است.

**از آستان پير مغان سر چرا کشيم
دولت در آن سرا و گشايش در آن در است**
حافظ در این بیت به وضوح ارادت خود را به «پیر مغان» ابراز می‌کند. «پیر مغان» نماد مرشد عرفانی، صاحب حکمت باطنی، و حافظ اسرار میخانه است که راهی فراتر از شریعت ظاهری را نشان می‌دهد. پرسش بلاغی «سر چرا کشیم؟» یعنی چرا از درگاه او روی برتابیم و اعراض کنیم؟ پاسخ در مصرع دوم نهفته است: «دولت در آن سرا و گشایش در آن در است.» «دولت» در اینجا نه فقط به معنای ثروت مادی، بلکه به معنای سعادت، بخت نیک و کامیابی در مسیر معنوی است. «گشایش» نیز به معنای رفع مشکلات، رهایی از گرفتاری‌ها و باز شدن باب رحمت است. این بیت نشان‌دهنده ترجیح راه طریقت بر شریعت خشک و جزم‌اندیشی، و تمکین در برابر مرادی است که گره از کارها می‌گشاید و سعادت می‌آورد.

**يک قصه بيش نيست غم عشق وين عجب
کز هر زبان که می‌شنوم نامکرر است**
این بیت تأمل‌برانگیز، به پارادوکس ذاتی و یگانگی تجربه عشق می‌پردازد. حافظ می‌گوید «غم عشق» در ذات خود «یک قصه بیش نیست»، یعنی جوهر و سرشت رنج عشق در تمام موجودات و اعصار مشترک و یگانه است. اما نکته شگفت‌انگیز (عجب) اینجاست که «کز هر زبان که می‌شنوم نامکرر است.» یعنی هر فردی که از غم عشق خود سخن می‌گوید، با آنکه اصل ماجرا یکی است، اما تجربه، احساس و بیان او از آن، تازه، نو و بی‌نظیر است. این بیت هم به وحدت ذات تجربه عشق اشاره دارد و هم به تنوع بی‌کران و منحصربه‌فرد بودن بیان و درک شخصی از آن. گویی هر بار که قصه عشق شنیده می‌شود، تازگی و عمق خود را از دست نمی‌دهد.

**دی وعده داد وصلم و در سر شراب داشت
امروز تا چه گويد و بازش چه در سر است**
این بیت تصویرگر بی‌وفایی و بی‌ثباتی معشوق و انتظار توأم با تردید عاشق است. معشوق «دی» (دیروز) وعده «وصل» (دیدار و پیوستن) داده است. اما نکته‌ای که به این وعده سایه تردید می‌افکند این است که او «در سر شراب داشت»، یعنی در حال مستی و بی‌خودی این وعده را داده است. این امر باعث می‌شود که عاشق نسبت به وفای به عهد معشوق در «امروز» نگران باشد. مصرع دوم «امروز تا چه گوید و بازش چه در سر است» حاکی از سرگشتگی، انتظار و عدم قطعیت عاشق در برابر تغییر احوال و تصمیمات معشوق است. این بیت بیانگر دایره‌ای از امید و ناامیدی در رابطه عاشقانه است که در آن، معشوق با حالاتی ناپایدار، وعده‌هایی می‌دهد که در هنگام هشیاری ممکن است فراموش کند یا تغییر دهد.

**شيراز و آب رکنی و اين باد خوش نسيم
عيبش مکن که خال رخ هفت کشور است**
این بیت یک ستایش تمام‌عیار و عاشقانه از شیراز، شهر محبوب حافظ است. حافظ سه ویژگی برجسته شیراز را نام می‌برد: خود شهر «شیراز»، «آب رکنی» (جویبار معروف شیراز) و «باد خوش نسیم» (هوای مطبوع و دلگشای آن). سپس خطاب به شنونده یا خواننده می‌گوید: «عيبش مکن» یعنی از شیراز عیب‌جویی نکن و به آن خرده مگیر. دلیل این افتخار و تمجید را در مصرع دوم بیان می‌کند: «که خال رخ هفت کشور است.» «هفت کشور» کنایه از تمام جهان یا مناطق هفت‌گانه جغرافیایی در جهان‌بینی قدیم است. «خال» در فرهنگ ایرانی، نشان زیبایی و دلربایی بر چهره محبوب است. حافظ با این تشبیه، شیراز را زیباترین، ممتازترین و برجسته‌ترین نقطه روی چهره تمام عالم معرفی می‌کند و اوج تعلق خاطر و غرور خود را نسبت به زادگاهش نشان می‌دهد.

**فرق است از آب خضر که ظلمات جای او است
تا آب ما که منبعش الله اکبر است**
این بیت دارای ابعاد عمیق عرفانی و اعتلاگرانه است. حافظ در این بیت، میان دو نوع «آب» (نماد حیات، معرفت، یا فیض الهی) تمایز قائل می‌شود. «آب خضر» همان آب حیات افسانه‌ای است که نوشنده آن به جاودانگی می‌رسد، اما جایگاه آن در «ظلمات» است، یعنی در تاریکی و ابهام. این نماد راهی دشوار، مرموز و شاید پنهان برای دستیابی به جاودانگی است. در مقابل، «آب ما» (که می‌تواند نماد شعر حافظ، راه عرفانی او، یا فیض الهی‌ای باشد که او تجربه می‌کند) دارای منشأیی روشن و والا است: «منبعش الله اکبر است.» این عبارت به وضوح آب را از سرچشمه الهی و قدرت مطلق خداوند می‌داند. این مقایسه نشان می‌دهد که راه و معرفت حافظ آشکار، الهی و متعالی‌تر از جاودانگی صرفی است که در تاریکی یافت می‌شود و این آب، سرشار از نور و حضور حق است.

**ما آبروی فقر و قناعت نمی‌بريم
با پادشه بگوی که روزی مقدر است**
این بیت، اعلام استقلال روحی و قناعت عارفانه در برابر قدرت‌های دنیوی است. حافظ می‌گوید که او و هم‌مسلکانش «آبروی فقر و قناعت» را (یعنی کرامت و عزت‌نفس ناشی از درویشی و بی‌نیازی از دنیا) «نمی‌برند» (یعنی فدا نمی‌کنند و ضایع نمی‌کنند). این یک انتخاب آگاهانه برای زندگی زاهدانه و بی‌تکلف است. سپس با لحنی جسورانه و مستقلانه خطاب به «پادشه» (نماد قدرت و ثروت دنیوی) می‌گوید: «روزی مقدر است.» یعنی روزی و معیشت هر کس از پیش توسط خداوند مقدر شده و در دست پادشاهان نیست. بنابراین، عارف حقیقی نیازی به تملق یا وابستگی به قدرت‌های زمینی ندارد و از نظر مالی و معنوی، وابسته به اراده الهی است. این بیت نشان‌دهنده شجاعت درویشانه و بی‌اعتنایی به جاه و مال دنیاست.

**حافظ چه طرفه شاخ نباتيست کلک تو
کش ميوه دلپذيرتر از شهد و شکر است**
این بیت، که بیت پایانی و تخلص حافظ است، به ستایش هنر شاعری خود می‌پردازد. حافظ در این خودستایی، «کلک» (قلم) خود را به «طرفه شاخ نبات» (شاخه نباتی شگفت‌انگیز و بی‌نظیر) تشبیه می‌کند. «شاخ نبات» نماد شیرینی و لطافت است. سپس «میوه» این قلم را (که همان اشعار و غزلیات اوست) از «شهد و شکر» (نمادهای نهایی شیرینی و لذت در طعم) «دلپذیرتر» می‌داند. این مقایسه به این معناست که شیرینی و دلنشینی کلام و اندیشه حافظ نه تنها در حد شیرینی‌های مادی نیست، بلکه فراتر از آن‌هاست؛ نوعی لذت روحی و فکری عمیق را به خواننده منتقل می‌کند که از هر شیرینی ظاهری برتر است و تأثیر ماندگارتری دارد. این بیت، مهر تأییدی بر اعتبار و دلنشینی بی‌پایان شعر حافظ است.