اویس ترابی، رئیس اندیشکده زیست‌پذیری شهری، در سخنانی که به نقل از اقتصادآنلاین منتشر شده، تأکید کرده است که پایتخت ایران مدت‌هاست از ظرفیت اکولوژیک خود فراتر رفته و ادامه این روند، حیات‌پذیری این کلان‌شهر را با تهدید جدی مواجه کرده است.
ترابی در سومین نشست تخصصی توسعه و امنیت آبی با محوریت «طرح‌های انتقال آب از دریا و تقاضای القایی»، وضعیت منابع آبی تهران را تشریح کرد. او خاطرنشان ساخت که بخش عمده بحران کنونی، پیامد تصمیم‌گیری‌های گذشته است که بدون توجه به توان طبیعی سرزمین، بر توسعه شهری و بارگذاری جمعیت اصرار ورزیده‌اند.
عبور تهران از خط قرمز ظرفیت اکولوژیک
اویس ترابی با اشاره به مفهوم «ظرفیت برد سرزمین»، توضیح داد که هر منطقه بر اساس منابع طبیعی خود، توانایی مشخصی برای پذیرش جمعیت و فعالیت‌های انسانی دارد. تجاوز از این ظرفیت، بی‌شک به مخاطرات زیست‌محیطی و افت کیفیت زندگی منجر خواهد شد.
وی ظرفیت برد کلان‌شهر تهران را حدود ۱۲ میلیون نفر تخمین زد و افزود: بر اساس تازه‌ترین آمارهای رسمی، هم‌اکنون حدود ۱۶ میلیون نفر در تهران ساکن هستند، هرچند برخی برآوردهای غیررسمی این رقم را تا ۱۸ میلیون نفر نیز اعلام می‌کنند.
رئیس اندیشکده زیست‌پذیری شهری تأکید کرد: حتی با ملاک قرار دادن آمار رسمی ۱۶ میلیون نفر، تهران دست‌کم چهار میلیون نفر بیش از ظرفیت خود جمعیت دارد؛ جمعیتی که بیش از نیمی از آب تأمین‌شده پایتخت را مصرف می‌کند.
وی بی‌توجهی به ظرفیت برد را مهم‌ترین خطای مدیریتی در توسعه تهران دانست که زندگی در این شهر بزرگ را با مخاطره روبرو کرده است.
بحران آب تهران: نه صرفاً خشکسالی، بلکه سیستمی پیچیده
ترابی این باور را که بحران آب تهران تنها نتیجه کاهش بارندگی است، رد کرد و گفت: مسئله آب در تهران یک سامانه پیچیده است و نمی‌توان آن را با نگاه تک‌بعدی تجزیه و تحلیل کرد.
او افزود: هر بار که تنها یک عامل، نظیر کمبود بارش یا افزایش مصرف، مورد توجه قرار گرفته، دیگر عوامل تأثیرگذار نادیده مانده‌اند. در حالی که بحران آب تهران حاصل تعامل و برهم‌کنش مجموعه‌ای از عوامل است که به طور هم‌زمان بر یکدیگر اثر می‌گذارند. به همین دلیل، راهکارهایی مانند جیره‌بندی آب، بدون درک دقیق سازوکار این سیستم، قادر به حل مشکل نخواهد بود.
ترابی با یادآوری بحث‌های سال گذشته در مورد جیره‌بندی آب، گفت که پیش از هر تصمیمی برای اولویت‌بندی محلات در شرایط کم‌آبی، باید کل سیستم آب تهران به درستی مورد تحلیل قرار گیرد، زیرا راه‌حل‌ها در بطن همین تحلیل‌ها نهفته است.
آب‌های زیرزمینی ایران؛ سرمایه‌ای غیرقابل بازگشت
رئیس اندیشکده زیست‌پذیری شهری یکی از برداشت‌های نادرست در مدیریت منابع آبی را تجدیدپذیر دانستن آب‌های زیرزمینی برشمرد و بیان کرد: در نظام آموزشی، غالباً تمام منابع آب تجدیدپذیر معرفی می‌شوند، در حالی که این دیدگاه برای بخش اعظم منابع آبی ایران دقیق نیست.
ترابی توضیح داد: حدود ۸۵ درصد منابع اصلی آب کشور را آب‌های زیرزمینی تشکیل می‌دهند که به جز آبخوان‌های ساحلی، بخش عمده آن‌ها ذخایر استاتیک آبخوان‌ها هستند.
وی خاطرنشان کرد: اگرچه این ذخایر در مقیاس زمین‌شناسی قابلیت تجدید دارند، اما در بازه زمانی قابل درک برای انسان، یعنی طی چند دهه یا حتی یک سده، عملاً تجدیدپذیر محسوب نمی‌شوند. از این رو، برداشت از این منابع به معنای مصرف ذخایر راهبردی آب کشور است، نه استفاده از یک منبع تجدیدشونده.
کاهش ذخایر آبخوان‌ها؛ فراتر از فرونشست
رئیس اندیشکده زیست‌پذیری شهری با تشریح وضعیت منابع آب تهران اظهار داشت: تأمین آب پایتخت بر سه ستون استوار است: آب سدهای پنج‌گانه، حجم دینامیک آبخوان و ذخایر استاتیک آبخوان.
ترابی گفت: حجم دینامیک آبخوان تهران حدود ۱۸۶ میلیون مترمکعب برآورد می‌شود و بررسی‌ها نشان می‌دهد که حجم استاتیک این آبخوان پیش از مداخلات گسترده انسانی حدود ۶ میلیارد مترمکعب بوده، اما اکنون نزدیک به دو تا دو و نیم میلیارد مترمکعب از این ذخیره از بین رفته است.
وی تأکید کرد: از بین رفتن ذخایر استاتیک تنها به فرونشست زمین محدود نمی‌شود، بلکه مهم‌تر از آن، ساختار خود آبخوان تخریب شده و فضاهای طبیعی خاک که وظیفه ذخیره آب را بر عهده دارند، نابود می‌شوند.
او افزود: در چنین شرایطی، حتی با افزایش بارندگی نیز، آبخوان دیگر توان ذخیره‌سازی آب را مانند گذشته نخواهد داشت و این مسئله چرخه‌ای معیوب ایجاد می‌کند که در آن، افت ذخایر آب زیرزمینی و فرونشست زمین، یکدیگر را تشدید می‌کنند.
هفت عاملی که بحران آب تهران را تشدید کرده‌اند: نگاهی عمیق‌تر
ترابی با تأکید بر اینکه تحلیل او صرفاً درباره کلان‌شهر تهران است و نمی‌توان آن را بدون بررسی‌های تخصصی به دیگر مناطق کشور بسط داد، گفت: بحران آب پایتخت محصول برهم‌کنش مجموعه‌ای از عوامل است و نمی‌توان آن را تنها به خشکسالی یا کاهش بارندگی نسبت داد.
او افزود: سه مؤلفه اصلی شامل افزایش مصرف آب، کاهش منابع آب و چگونگی مدیریت فاضلاب، به طور هم‌زمان بحران آب تهران را رقم زده‌اند. هر یک از این مؤلفه‌ها نیز تحت تأثیر عوامل متعددی قرار دارند که به صورت زنجیره‌ای بر یکدیگر اثر می‌گذارند. در ادامه به پنج عامل از این مجموعه هفت‌گانه که نقش حیاتی در تشدید وضعیت دارند، می‌پردازیم:
۱. تغییرات هواشناسی و هیدرولوژیکی: فراتر از اقلیم
رئیس اندیشکده زیست‌پذیری شهری نخستین عامل را تغییرات هواشناسی و هیدرولوژیکی دانست. او تأکید کرد که بهتر است از واژه «تغییر اقلیم» اجتناب شود، زیرا این دو مفهوم با هم تفاوت دارند.
وی ادامه داد: کاهش بارندگی، که نخستین نشانه این تغییرات است، منجر به افت آب‌های سطحی، کاهش ذخایر سدهای پنج‌گانه و کمبود تغذیه آبخوان‌ها می‌شود و در نتیجه، منابع آب در دسترس تهران را به شدت کاهش می‌دهد.
۲. نشتی شبکه: هدررفت پنهان آب
ترابی دومین عامل را نشت گسترده در شبکه توزیع آب عنوان کرد. بخش قابل توجهی از آب تهران تحت عنوان «آب به حساب نیامده» از بین می‌رود. این اصطلاح هم شامل آبی است که بدون کنتور مصرف می‌شود و هم آبی که در اثر شکستگی‌ها و فرسودگی شبکه لوله‌کشی هدر می‌رود.
او به آمارهای منتشرشده اشاره کرد: پیش از سال ۱۴۰۰، میزان آب به حساب نیامده حدود ۴۵ درصد اعلام می‌شد، اما سال گذشته برخی مدیران مدعی شدند که با اجرای سیاست کاهش فشار آب، این رقم به ۱۰ تا ۱۵ درصد رسیده است.
ترابی با انتقاد از نحوه انتشار این آمارها، افزود: این ارقام اغلب بر اساس خوداظهاری مدیران است و امکان راستی‌آزمایی عمومی ندارد. اطلاعات حوزه آب باید شفاف و در دسترس جامعه علمی قرار گیرد تا تحلیل مستقل و تمایز میان هدررفت واقعی آب و آب بدون درآمد به وضوح مشخص شود.
۳. ضعف توسعه اجتماعی: سرقت آب و مصرف بی‌رویه
رئیس اندیشکده زیست‌پذیری شهری سومین عامل را نارسایی در توسعه اجتماعی برشمرد. یکی از جلوه‌های این نارسایی، «سرقت آب» است که نباید تنها به برداشت‌های غیرمجاز از شبکه آب محدود شود.
ترابی افزود: بخش قابل توجهی از ساخت‌وسازهای شهری از آب بدون کنتور استفاده می‌کنند و اگر بدون تعارف سخن بگوییم، این اقدام مصداق بارز سرقت آب است.
وی ادامه داد: بخش دیگر این معضل، عدم رعایت الگوی مصرف است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که سرانه مصرف آب در برخی مناطق جنوبی تهران حدود ۱۵۰ لیتر در شبانه‌روز است، در حالی که این رقم در شمیرانات به حدود ۴۰۰ لیتر می‌رسد.
او خاطرنشان کرد: میانگین مصرف روزانه آب در تهران حدود ۲۵۰ لیتر برای هر نفر است؛ در صورتی که برای اقلیم خشک ایران، سرانه مصرف بهینه باید کمتر از ۱۰۰ تا ۱۲۰ لیتر در شبانه‌روز باشد.
۴. سیستم متمرکز تصفیه فاضلاب: خروج آب از چرخه طبیعی
ترابی چهارمین عامل را سامانه متمرکز تصفیه فاضلاب دانست و تأکید کرد: مشکل، اصل تصفیه فاضلاب نیست، بلکه تمرکز این سامانه است.
او توضیح داد: در مدل کنونی، فاضلاب از سراسر شهر جمع‌آوری و به تصفیه‌خانه‌هایی در خارج از تهران منتقل می‌شود. قرار بود ۱۲ تصفیه‌خانه احداث شود، اما تا کنون تنها دو یا سه تصفیه‌خانه ساخته شده‌اند که همان‌ها نیز به دلیل بارگذاری بیش از ظرفیت، با مشکلات بهره‌برداری مواجه هستند.
رئیس اندیشکده زیست‌پذیری شهری افزود: اگر این سامانه به طور کامل اجرا شود، سالانه حدود ۸۵۰ میلیون مترمکعب فاضلاب از تهران خارج خواهد شد. با توجه به اختلاف ارتفاع چشمگیر شمال و جنوب شهر، بازگرداندن این آب به تهران از نظر فنی و اقتصادی میسر نیست و در نهایت این منابع در اختیار صنایع و مصرف‌کنندگان پایین‌دست قرار می‌گیرد.
ترابی خاطرنشان کرد: خروج این حجم از آب از چرخه طبیعی تهران، تغذیه آبخوان‌ها را به شدت کاهش داده و کسری منابع آب زیرزمینی را تشدید می‌کند.
۵. شهرسازی ناپایدار: سد راه نفوذ آب
ترابی، شهرسازی ناپایدار را عامل دیگری برای تشدید بحران آب تهران دانست و گفت: نفوذناپذیر شدن گسترده سطوح شهری، حذف روددره‌ها و بی‌توجهی به ظرفیت برد، سه مشخصه اصلی این نوع شهرسازی هستند.
او افزود: هنگامی که سطوح شهر با آسفالت، بتن و سنگ پوشیده می‌شود، بارندگی دیگر فرصت نفوذ به زمین را نمی‌یابد و بخش اعظم آب باران از دسترس آبخوان‌ها خارج می‌شود.
رئیس اندیشکده زیست‌پذیری شهری با اشاره به وضعیت روددره‌های تهران اظهار کرد: حدود ۹۰ درصد روددره‌های پایتخت کانالیزه و بتنی شده‌اند؛ در حالی که این روددره‌ها، به همراه رودخانه کرج، از مهم‌ترین مسیرهای تغذیه آبخوان دشت تهران ـ کرج محسوب می‌شوند.
وی همچنین خاطرنشان کرد: توسعه شهری بدون توجه به ظرفیت برد، به افزایش مداوم بارگذاری جمعیت و فعالیت‌های اقتصادی منجر شده و همین روند، تقاضا برای آب را به صورت تصاعدی بالا برده است.
