آمارها نشان می‌دهد که حدود ۹۰ درصد جمعیت جهان راست‌دست‌اند. این نسبت شگفت‌انگیز سال‌هاست که ذهن دانشمندان را به خود مشغول کرده و این پرسش را مطرح می‌کند که چرا این ویژگی در نوع بشر تا این حد غالب است، در حالی که در دنیای حیوانات به ندرت مشاهده می‌شود؟
تحقیقات جدید حاکی از آن است که کلید این معما در مسیر پیچیده تکامل انسان نهفته است؛ فرایندی که راه رفتن بر روی دو پا، گسترش مغز و توانایی ساخت ابزار را شامل می‌شود.
راست‌دستی: پدیده‌ای منحصر به فرد در طبیعت
در قلمرو حیوانات، کمتر شاهد برتری محسوس یک دست یا پنجه نسبت به دیگری هستیم. حتی در میان نزدیک‌ترین خویشاوندان ما، مانند شامپانزه‌ها، ترجیح یک دست به مراتب ضعیف‌تر از انسان است. اما در انسان، راست‌دستی تقریباً به یک قاعده جهانی تبدیل شده است. همین امر باعث شده بود تا پژوهشگران سال‌ها به دنبال «ژن راست‌دستی» بگردند، اما تاکنون هیچ ژن واحد و قطعی‌ای کشف نشده که بتواند این ویژگی را توضیح دهد.
نقطه آغاز: رواج راه رفتن بر روی دو پا
بر اساس یک پژوهش تازه از محققان دانشگاه آکسفورد، ریشه راست‌دستی احتمالاً به دو تحول بزرگ در سیر تکامل انسان بازمی‌گردد: ایستادن و راه رفتن بر روی دو پا و بزرگ‌تر شدن اندازه مغز. هنگامی که اجداد ما شروع به راه رفتن بر روی دو پا کردند، دست‌ها از وظیفه اصلی حرکت رها شدند و این امکان فراهم آمد تا به انجام کارهای ظریف‌تر و دقیق‌تری بپردازند؛ فعالیت‌هایی نظیر حمل و جابه‌جایی اشیا، استفاده از ابزار، شکار و انجام حرکات ریز. با گذشت زمان، مغز انسان به تدریج برای انجام مؤثرتر این وظایف، یک سمت از بدن را به شکل تخصصی‌تری توسعه داد.
نیمکره‌های نامتقارن مغز انسان
دانشمندان دریافته‌اند که عملکرد مغز انسان کاملاً متقارن نیست. دو نیمکره مغز، وظایف متمایزی بر عهده دارند:
* نیمکره چپ عمدتاً با زبان و کنترل حرکات ظریف مرتبط است.
* نیمکره راست بیشتر در پردازش اطلاعات فضایی و بصری نقش دارد.
از آنجایی که نیمکره چپ مسئول کنترل سمت راست بدن است، بسیاری از پژوهشگران بر این باورند که رشد مراکز زبانی و حرکتی در نیمکره چپ، به تقویت و غالب شدن راست‌دستی یاری رسانده است.
ابزارسازی: جهشی بزرگ در تکامل
برخی انسان‌شناسان معتقدند که ساخت و استفاده از ابزار نقش بسزایی در شکل‌گیری راست‌دستی ایفا کرده است. استفاده مکرر از یک دست برای انجام کارهای دقیق با ابزار، می‌توانست منجر به افزایش سرعت، هماهنگی و دقت شود. به تدریج، این برتری ممکن است در طول نسل‌ها تثبیت شده باشد.
چرا هنوز چپ‌دست‌ها وجود دارند؟
با وجود شیوع گسترده راست‌دستی، حدود ۱۰ درصد از مردم همچنان چپ‌دست‌اند. پژوهشگران معتقدند که چپ‌دستی نیز بخشی طبیعی از تنوع زیستی انسان است. برخی نظریه‌ها حتی مطرح می‌کنند که در شرایط خاصی، مانند مبارزه یا رقابت‌های فیزیکی، چپ‌دست بودن می‌توانسته مزایایی داشته باشد، زیرا حرکات فرد چپ‌دست کمتر قابل پیش‌بینی بوده است.
راست‌دستی یا چپ‌دستی؛ ویژگی از پیش تعیین‌شده؟
دانشمندان بر این باورند که ترکیبی از عوامل ژنتیکی، رشد مغزی و محیطی در تعیین دست غالب نقش دارند. حتی در مراحل جنینی نیز نشانه‌هایی از ترجیح یک دست دیده شده است.
نگاه جامعه به چپ‌دستی
در بسیاری از فرهنگ‌ها، چپ‌دستی در گذشته با نگاهی منفی همراه بوده و حتی برخی کودکان مجبور می‌شدند برای نوشتن از دست راست استفاده کنند. اما امروزه دانشمندان تاکید دارند که چپ‌دستی صرفاً یک تفاوت طبیعی در ساختار مغز است و نه یک مشکل یا اختلال.
در مجموع، راست‌دست بودن انسان‌ها احتمالاً نتیجه میلیون‌ها سال تکامل است؛ از لحظه‌ای که اجداد ما بر روی دو پا ایستادند تا زمانی که مغز انسان برای زبان، ابزارسازی و انجام حرکات دقیق به تخصص رسید. دانشمندان هنوز همه پاسخ‌ها را پیدا نکرده‌اند، اما به نظر می‌رسد که راز دست غالب، بیش از آنکه در یک ژن خاص پنهان باشد، در تاریخ پیچیده تکامل مغز و بدن انسان ریشه دارد.
