رویترز در گزارشی افشا کرد که این توافق‌نامه، که روز جمعه در شهر مکه به امضا رسید، به منظور ایجاد یک جبهه متحد از سوی متحدان سنی‌مذهب ایالات متحده شکل گرفته است. این اتحاد در شرایطی پدید آمده که منطقه با بحران‌های جدیدی دست و پنجه نرم می‌کند؛ به‌ویژه پس از آنکه حملات موشکی منتسب به ایران، صادرکنندگان نفت خلیج فارس را هدف قرار داد.
از تاریخ ۹ اسفندماه، پس از حملات گسترده ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران که به دنبال سال‌ها بی‌ثباتی در منطقه صورت گرفت، ایران و هم‌پیمانانش حملاتی را علیه عربستان سعودی و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس آغاز کرده و مسیرهای انتقال انرژی آنها را مسدود کرده‌اند.
هدف اصلی از «پیمان دفاع مشترک مکه»، افزایش توان بازدارندگی جمعی در مقابل هرگونه تجاوز احتمالی است. بر اساس بیانیه مشترک صادرشده، هرگونه حمله مسلحانه به یکی از این سه کشور، به منزله حمله به تمامی آنها تلقی خواهد شد. با این حال، جزئیات دقیق تعهدات هر یک از طرفین و چگونگی الزام آنها به اقدامات نظامی متقابل، در این بیانیه مشخص نشده است.
جودت ییلماز، معاون رئیس‌جمهور ترکیه، تأکید کرد که این پیمان علیه هیچ کشور خاصی نیست. یک مقام دیگر ترک نیز اضافه کرد که این توافق کاملاً جنبه دفاعی داشته و هیچ یک از معاهدات موجود این کشورها با سایر دولت‌ها را نقض نمی‌کند.
هر سه کشور نگرانی‌های مشترکی درباره افزایش اقدامات نظامی تهاجمی اسرائیل و ایران دارند. این در حالی است که ایالات متحده، به عنوان متحد دیرینه آنها، در مهار ناآرامی‌های منطقه‌ای که به یک بحران جهانی انرژی دامن زده است، با چالش‌های جدی روبرو است.
نمادگرایی سیاسی قدرتمند
عبدالعزیز ساگر، رئیس مرکز تحقیقات خلیج فارس، که یک اتاق فکر مستقر در عربستان است، بیان داشت: «گردهمایی سه کشور از تأثیرگذارترین کشورهای جهان اسلام در دورانی پر از ابهام، نشان‌دهنده تمایل فزاینده قدرت‌های منطقه‌ای و میانی برای هماهنگی نزدیک‌تر در مسائل امنیتی است.» ساگر افزود: «این چارچوب سه‌جانبه می‌تواند وزن دیپلماتیک و دفاعی جمعی این کشورها را تقویت کرده و به شکل‌گیری یک معماری امنیتی با محوریت بیشتر منطقه‌ای کمک کند.»
ترکیه دارای دومین ارتش بزرگ در میان کشورهای عضو ناتو است. عربستان سعودی میزبان مقدس‌ترین اماکن اسلامی و یکی از بزرگترین صادرکنندگان نفت جهان به شمار می‌رود، در حالی که پاکستان به عنوان تنها کشور مسلمان دارای سلاح هسته‌ای شناخته می‌شود.
با این وجود، رائد کریملی، معاون وزیر امور خارجه عربستان در امور دیپلماسی عمومی، در پستی در شبکه‌های اجتماعی تصریح کرد که این توافق به معنای تلاش برای ایجاد یک محور نظامی یا بلوک فرقه‌ای نیست. وی افزود: «این پیمان همچنین هیچ ارتباطی به جاه‌طلبی‌های هسته‌ای یا مسابقه تسلیحاتی ندارد.»
اگرچه پاکستان سال گذشته با عربستان یک توافق دفاعی متقابل به امضا رسانده بود، اما تاکنون هیچ پاسخ نظامی مستقیمی به حملات ایران به این کشور نداده است. مقامات پاکستانی نیز شایعات مربوط به گسترش بازدارندگی هسته‌ای خود به متحدان را کم‌اهمیت جلوه داده و سال گذشته در مورد توافق با عربستان گفتند که موضوع سلاح‌های اتمی «در دستور کار نیست».
همچنین پاکستان و ترکیه از ائتلاف دفاعی دریایی که عربستان سعودی برای حفاظت از کشتیرانی منطقه‌ای و مسیرهای انرژی اعلام کرده بود، حمایت کرده‌اند.
این توافق مهم، روز جمعه در مکه توسط محمد بن سلمان، ولی‌عهد عربستان، رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه و شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان امضا شد. حصول این پیمان پس از تقریباً یک سال مذاکره صورت گرفت که رویترز در ماه ژانویه از آن خبر داده بود.
این پیمان بر روابط دیرینه نظامی بنا شده است
منطقه خاورمیانه از زمان حمله حماس به اسرائیل در تاریخ ۷ اکتبر ۲۰۲۳، تقریباً سه سال است که در شعله‌های درگیری می‌سوزد. اسرائیل در غزه جنگی تمام‌عیار به راه انداخته، به جنوب لبنان حمله کرده، مناطقی در سوریه را تصرف کرده و همچنین دو عملیات هوایی علیه ایران به اجرا گذاشته است. در مقابل، تهران نیز حملاتی را علیه عربستان، کویت، بحرین، قطر، امارات متحده عربی، عمان، اردن و اسرائیل انجام داده است.
اگرچه ترکیه و پاکستان که در حاشیه خاورمیانه قرار دارند، از حملات مستقیم قابل توجهی در امان مانده‌اند، اما هر دو کشور برای آرام‌سازی درگیری‌هایی که امنیت و اقتصاد آنها را تهدید می‌کند، نگران و مصر هستند.
برای عربستان سعودی، سه سال درگیری در خاورمیانه، صادرات نفت و طرح‌های توسعه بلندپروازانه‌اش را به خطر انداخته و پرسش‌های جدی در مورد قابلیت اتکای چتر امنیتی دیرینه ایالات متحده ایجاد کرده است.
برجو اوزچلیک، همکار ارشد تحقیقاتی در مؤسسه RUSI در زمینه امنیت خاورمیانه، اظهار داشت که این توافق بر موازنه هژمونی ایران در منطقه و ایجاد بازدارندگی در برابر اسرائیل متمرکز است و هدف آن حرکت به سمت رویارویی مستقیم با تهران نیست. اوزچلیک تصریح کرد: «به نظر من هدف دقیقاً برعکس است.»
پاکستان دهه‌هاست که به نیروهای سعودی آموزش و کمک فنی ارائه می‌دهد، در حالی که ترکیه و پاکستان تبادل ناوچه و هواپیمای آموزشی داشته‌اند. عربستان نیز خریدار عمده پهپادهای ساخت ترکیه است. پاکستان حدود ۸۰۰۰ سرباز، جنگنده، پهپاد و سامانه دفاع هوایی را در کویت مستقر کرده و با این کشور برای ارائه امنیت در ازای همکاری انرژی و سرمایه‌گذاری، به مذاکره پرداخته است.
دفتر بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، از اظهار نظر در این باره خودداری کرد. سخنگوی وزارت خارجه هند نیز اعلام کرد که این پیمان تحولی است که کشورش از نزدیک آن را رصد می‌کند. ایران نیز بلافاصله اظهار نظری در این خصوص نداشت.
