این رویداد عظیم، فراتر از یک آیین مذهبی صرف، به نمادی جهانی از اقتدار فرهنگی و اجتماعی جهان اسلام تبدیل شده و می‌تواند به‌عنوان مدلی موفق برای همگرایی فرهنگی و ارائه خدمات بی‌منت به بشریت مطرح گردد. این بار، ابعاد عمیق و شگفت‌انگیز فرهنگ خدمت‌رسانی در اربعین، در قالب یک پژوهش قوم‌نگاری مورد کنکاش علمی قرار گرفته است.
دکتر رضا بنی‌اسد، استادیار دانشگاه امام صادق (ع)، با اتخاذ رویکردی میدانی و مردم‌نگارانه، به بررسی و تحلیل رفتارهای فرهنگی شرکت‌کنندگان در این حرکت عظیم پرداخته است. این تحقیق که طی چهار فاز زمانی مختلف به سرانجام رسیده، نگاهی جامع و روشن به جنبه‌های گوناگون این حماسه انسانی ارائه می‌دهد. در ادامه، به مهم‌ترین نکات و یافته‌های جذاب این مطالعه خواهیم پرداخت.
تجلی سخاوت بی‌پایان در کیفیت و گوناگونی غذاها
یکی از نکات برجسته این پژوهش، شیوه بی‌نظیر پذیرایی از زائران در طول مسیر پیاده‌روی است. در جاده پرشور نجف تا کربلا، موکب‌های فراوانی با جان و دل فعالند که خوش‌طعم‌ترین و تازه‌ترین خوراک‌ها را به زائران تقدیم می‌کنند. نکته شگفت‌آور، ارادت و عشق دیرینه موکب‌داران عراقی به این خدمت است؛ خودروهای غبارگرفته‌ای که در کنار مسیر پارک شده‌اند، خود شاهد بر سال‌ها حضور و خدمت صادقانه آن‌هاست.
علاوه بر این، ظرافت‌هایی در نوع پذیرایی دیده می‌شود؛ برای مثال، برخی موکب‌داران چای کم‌رنگ و شیرین را «چای ایرانی» و چای پررنگ را «چای عراقی» می‌نامیدند و این گونه سلیقه و دقت خود را در مهمان‌نوازی به رخ می‌کشیدند. در مسیری دیگر، از کاظمین به کربلا، کیفیت خوراک‌ها به مراتب بهتر بود و انواع میوه و آبمیوه به وفور یافت می‌شد؛ برخی زائران این تفاوت را به تمکن مالی بیشتر موکب‌داران اهل بغداد نسبت می‌دادند.
تعطیلی کسب‌وکارها و مشارکت گسترده اقشار مختلف برای خدمت به زائران
احتمالاً بخش تأثیرگذار این مطالعه، مستندسازی حضور چشمگیر و متنوع مشاغل گوناگون در مسیر اربعین است. در این ایام مقدس، از جوشکاران و تعمیرکارانی که چادرها، کالسکه و چرخ‌های حمل بار را ترمیم می‌کنند تا خیاطانی که کفش‌ها و کوله‌پشتی‌های پاره را مرمت می‌کنند؛ از جوانان مشتاقی که با نهایت احترام و درخواست، کفش زائران را واکس می‌زنند تا داروخانه‌های سیار که با مشاوره‌های تخصصی و رایگان، داروهای ضروری را تأمین می‌کنند؛ از ماساژورهایی که خستگی را از تن زائران به در می‌کنند تا رانندگان کامیونی که وسایل نقلیه خود را به محل اسکان تبدیل کرده‌اند و حتی صاحبان جرثقیل‌هایی که ماشین‌های خود را برای نصب پرچم‌های عزای امام حسین (ع) در کنار جاده مستقر کرده‌اند، همگی در صحنه‌ای بی‌نظیر به چشم می‌خورند.
این مناظر به‌وضوح نشان‌دهنده آن است که در فرهنگ اربعین، تمامی طبقات و اقشار جامعه، فارغ از دغدغه‌های شغلی و روزمره، به جنبشی الهی و خودجوش پیوسته‌اند؛ جنبشی که در آن هیچ تمایزی میان «خدمت‌دهنده» و «خدمت‌گیرنده» وجود ندارد.
تنوع اقوام و فرهنگ‌ها در موکب‌های اربعین
بررسی پلاک خودروها و تابلوهای نصب شده در موکب‌ها، این حقیقت را آشکار می‌ساخت که میزبانان این ضیافت، تنها از شهرهای نجف و کربلا نیستند، بلکه از اقصی نقاط عراق گردهم آمده‌اند. در مسیر آرام‌تر کاظمین به کربلا، هرچند موکب‌های ایرانی کمتر به چشم می‌خوردند، اما موکب‌داران عراقی با سخاوتمندی و احترامی وصف‌ناپذیر از زائران ایرانی پذیرایی می‌کردند. این رفتار، گواهی روشن بر عمق برادری و همدلی میان شیعیان، فارغ از هرگونه قومیت و نژاد است.
زیبایی‌های طبیعی و جغرافیایی مسیر پیاده‌روی
محقق این مطالعه به جذابیت‌های منحصربه‌فرد مسیر کاظمین به کربلا نیز اشاره کرده است؛ جاده‌ای که از میان شهرها، روستاهای سرسبز و نخلستان‌های دل‌انگیز می‌گذرد و اوج زیبایی آن، عبور از فراز رودخانه فرات است. این مسیر، با وجود طولانی‌تر بودن نسبت به جاده نجف به کربلا، تجربه‌ای آرام‌تر و چشم‌اندازهایی بکرتر را برای زائران فراهم می‌آورد.
عمودهای راهنما؛ نظمی هوشمندانه در دل شور اربعین
از دیگر نوآوری‌های قابل توجه در مسیر نجف به کربلا، نصب عمودهای شماره‌گذاری شده است. این نشانگرهای ساده اما کارآمد، کمک شایانی به زائران می‌کنند تا هم مسافت طی شده را ارزیابی کنند، هم با همسفران خود قرارهای ملاقات بگذارند و هم نشانی دقیق موکب‌ها را به آسانی بیابند. این ابتکار مردمی، گواهی بر مدیریت خودجوش و هوشمندانه در این گردهمایی عظیم است.
فراتر از مرزها و قومیت‌ها: نمادی از همبستگی جهانی
نتایج این پژوهش به‌وضوح تأکید دارد که مراسم اربعین حسینی، بدون توجه به هر گونه محدودیت قومی، نژادی، سنی یا جغرافیایی، توانسته است همگرایی فرهنگی بی‌نظیری را میان مسلمانان رقم بزند و نمونه‌ای مثال‌زدنی از «همدلی راستین» و «خدمت بی‌توقع» را به جهانیان عرضه کند. این توان بالقوه انسانی عظیم، با حمایت و همکاری نهادهای فرهنگی و خدماتی دو کشور ایران و عراق، می‌تواند به گنجینه‌ای ارزشمند تبدیل شده و بیش از پیش توسعه یابد و الگویی الهام‌بخش برای فرهنگ خدمت در رویدادهای بزرگ بین‌المللی باشد.
