شهری را می‌توان زیست‌پذیر دانست که ساکنان آن در سایه امنیت، آرامش، سلامت و رضایت خاطر زندگی کنند و به آسانی به امکانات ضروری نظیر خدمات، حمل‌ونقل، فضاهای عمومی و فرصت‌های اقتصادی دسترسی داشته باشند. متخصصان شهرسازی بر این باورند که مسیر آتی توسعه شهری نه در گسترش فیزیکی، بلکه در بهبود کیفیت زندگی شهروندان رقم خواهد خورد.
شهرها از صرفاً محل سکونت فراتر رفته‌اند و به کانون‌های اصلی زندگی، اشتغال، تحصیل، بهداشت و تعاملات اجتماعی بشر تبدیل شده‌اند. امروزه بیش از نیمی از جمعیت جهان در مناطق شهری سکونت دارند و سازمان ملل پیش‌بینی می‌کند که تا سال ۲۰۵۰، حدود ۶۸ درصد از مردم دنیا شهرنشین خواهند بود. این رشد شتابان جمعیت شهری، دغدغه کیفیت زندگی در شهرها را به یکی از مهم‌ترین چالش‌های دولت‌ها، مدیران شهری و برنامه‌ریزان تبدیل کرده است.
در گذشته، شاخص‌های توسعه شهری عمدتاً شامل احداث بزرگراه‌ها، برج‌ها، مراکز تجاری و رشد اقتصادی بود، اما دیدگاه جهانی اکنون دستخوش تغییر شده است. تجربیات موفق شهرهای جهان نشان می‌دهد که توسعه واقعی زمانی محقق می‌شود که شهر بتواند محیطی سالم، ایمن، پایدار و باکیفیت برای زیست شهروندان فراهم کند؛ مفهومی که امروز تحت عنوان «زیست‌پذیری شهری» شناخته می‌شود. زیست‌پذیری به معنای صرفاً زیبایی یا ثروت بالای یک شهر نیست، بلکه شهری زیست‌پذیر است که شهروندانش در آن احساس امنیت، آرامش، سلامت، تعلق و رضایت از زندگی داشته باشند. دسترسی آسان به سیستم حمل‌ونقل عمومی کارآمد، فضاهای سبز کافی، خدمات درمانی و آموزشی، فرصت‌های شغلی، هوای پاک، مسکن مناسب، عدالت فضایی، مشارکت فعال اجتماعی و حکمرانی شفاف، همگی از ارکان اصلی این مفهوم به شمار می‌روند.
به همین علت، رقابت میان شهرهای جهان در سال‌های اخیر دیگر بر سر جذب سرمایه نیست، بلکه به رقابتی برای تبدیل شدن به شهری مطلوب برای زندگی شهروندان بدل شده است؛ رقابتی که هر سال در قالب رتبه‌بندی‌های جهانی زیست‌پذیری منعکس می‌شود. وجه مشترک همه این شهرهای پیشرو، انسان‌محور بودن برنامه‌ریزی شهری است، نه تمرکز بر خودرو یا ساختمان.
سنگاپور به عنوان نمونه‌ای درخشان از یک شهر زیست‌پذیر در آسیا، الگویی جهانی در برنامه‌ریزی شهری، حکمرانی و مدیریت پایدار محسوب می‌شود. این شهر با وجود محدودیت شدید زمین و تراکم بسیار بالا، توانسته است از طریق برنامه‌ریزی دقیق فضایی و کنترل سخت‌گیرانه توسعه، کیفیت زندگی شهری را به سطحی عالی برساند. یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های سنگاپور، همگرایی سیاست‌های مسکن، حمل‌ونقل، محیط زیست و اقتصاد است. دولت این کشور با مدیریت کارآمد اراضی و توسعه مسکن عمومی باکیفیت، بخش عمده‌ای از جمعیت را در شرایطی مناسب و مقرون‌به‌صرفه اسکان داده است؛ موفقیتی که در بسیاری از کلان‌شهرهای آسیایی یک چالش جدی تلقی می‌شود.
زیست‌پذیری؛ فراتر از خیابان و ساختمان
برخلاف تصور رایج، زیست‌پذیری تنها به زیبایی ظاهری شهر محدود نمی‌شود. ممکن است شهری دارای خیابان‌های عریض، برج‌های مرتفع و مراکز خرید متعدد باشد، اما اگر شهروندان ساعت‌های طولانی در ترافیک گرفتار شوند، هوای آلوده تنفس کنند، از کمبود فضای سبز رنج ببرند یا احساس امنیت نداشته باشند، نمی‌توان آن را شهری زیست‌پذیر دانست. امروزه کارشناسان، زیست‌پذیری را نتیجه تعامل پیچیده‌ای از عوامل می‌دانند؛ حمل‌ونقل عمومی مؤثر، پیاده‌مداری و دوچرخه‌سواری، دسترسی عادلانه به خدمات، فضاهای سبز کافی، کیفیت زیست‌محیطی، مدیریت بحران، تاب‌آوری، اقتصاد پویا، هویت فرهنگی، عدالت اجتماعی، مشارکت شهروندان و حکمرانی شفاف، حلقه‌های به هم پیوسته‌ای هستند که کیفیت زندگی را شکل می‌دهند.
در ایران نیز، رشد سریع شهرنشینی در دهه‌های اخیر، مسائل نوینی را پیش روی مدیریت شهری قرار داده است. افزایش جمعیت، گسترش افقی شهرها، وابستگی روزافزون به خودرو، آلودگی هوا، کمبود منابع آب، فرسودگی زیرساخت‌ها، کاهش سرانه فضای سبز در برخی مناطق، نابرابری در دسترسی به خدمات و تغییرات اقلیمی، همگی کیفیت زندگی در بسیاری از شهرها را تحت تأثیر قرار داده‌اند. در چنین شرایطی، اهمیت مفهوم زیست‌پذیری بیش از پیش آشکار شده است، زیرا توسعه شهری دیگر به صرف ساخت‌وساز پروژه‌های عمرانی محدود نیست، بلکه باید به ارتقای کیفیت زندگی شهروندان نیز بپردازد.
چالش‌های زیست‌پذیری اصفهان: از بحران آب تا فرونشست و آلودگی هوا
محمد نورصالحی، رئیس شورای اسلامی شهر اصفهان، در تشریح شاخص‌های مؤثر بر زیست‌پذیری شهرها می‌گوید: امروزه معیارهایی چون توسعه حمل‌ونقل عمومی، سرانه فضای سبز، کیفیت مسکن، امنیت، وضعیت محیط‌زیست، دسترسی به خدمات شهری و سطح مشارکت شهروندان، از مهم‌ترین شاخص‌های جهانی ارزیابی زیست‌پذیری شهرها محسوب می‌شوند و طبیعی است که همه شهرها، از جمله اصفهان، تا رسیدن به شرایط ایده‌آل فاصله دارند. وی تأکید می‌کند که همه ما، چه به عنوان شهروند و چه در جایگاه خدمتگزار مردم در شورای اسلامی شهر، وظیفه داریم برای کاهش این فاصله و حرکت به سوی شهری شایسته‌تر تلاش کنیم. از همین رو، شورای اسلامی شهر اصفهان، به ویژه در دوره ششم، ارتقای شاخص‌های زیست‌پذیری را یکی از اولویت‌های اصلی خود قرار داده است.
رئیس شورای اسلامی شهر اصفهان ادامه می‌دهد: در زمینه حمل‌ونقل عمومی، شورای ششم توجه ویژه‌ای به توسعه زیرساخت‌ها داشته و سالانه حدود ۴۰ درصد از بودجه شهرداری به پروژه‌های حمل‌ونقل، ترافیک و گسترش ناوگان عمومی اختصاص یافته است، چرا که معتقدیم توسعه این بخش تأثیر مستقیمی بر کاهش ترافیک، آلودگی هوا و بهبود کیفیت زندگی شهروندان دارد. نورصالحی بیان می‌کند که فضای سبز همواره یکی از دغدغه‌های کلیدی مدیریت شهری اصفهان بوده و این حساسیت همچنان ادامه دارد. در سال‌های اخیر، اقدامات مؤثری در راستای تأمین منابع پایدار آب برای فضای سبز، از جمله خرید پساب، توافق با شرکت آب منطقه‌ای، اجرای طرح‌های بازچرخانی پساب و توسعه رینگ انتقال پساب، انجام شده است تا ضمن حفظ فضای سبز موجود، وابستگی آن به منابع آب شیرین کاهش یابد.
وی خاطرنشان می‌سازد که در بخش مسکن نیز تلاش شده است تا با کاهش هزینه‌های صدور پروانه ساختمانی، تسریع و تسهیل فرایندهای اداری و حمایت از ساخت‌وساز، زمینه رونق این بخش و افزایش عرضه واحدهای مسکونی فراهم شود. رئیس شورای اسلامی شهر اصفهان تصریح می‌کند: اگرچه وضعیت زیست‌محیطی اصفهان در زمینه‌هایی مانند کیفیت هوا، منابع آب و خاک با چالش‌هایی روبروست، اما مجموعه مدیریت شهری و سایر نهادهای مسئول با اجرای برنامه‌های مختلف در صدد بهبود شاخص‌های زیست‌محیطی هستند. البته در حوزه امنیت نیز بخشی از مسئولیت بر عهده نهادهای حاکمیتی است و تصمیمات کلان کشوری در این زمینه نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا می‌کند.
سالانه حدود ۴۰ درصد بودجه مدیریت شهری اصفهان به حوزه حمل‌ونقل عمومی اختصاص پیدا می‌کند.
وی می‌افزاید: یکی از مهم‌ترین عوامل زیست‌پذیری شهر، مشارکت شهروندان است. مدیریت شهری در سال‌های اخیر کوشیده است تا حساسیت شهروندان نسبت به مسائل شهری، مطالبه‌گری و مشارکت اجتماعی را تقویت کند و در همین راستا، اجرای طرح‌هایی نظیر «شهراندیشان» و «شهرجو» در دوره ششم شورای اسلامی شهر تقویت شده تا مردم بیش از پیش در فرایند تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری شهری نقش‌آفرین باشند. نورصالحی تأکید می‌کند: اصفهان در حال حاضر از شرایط قابل قبولی برخوردار است، اما هنوز با جایگاهی که شایسته این شهر تاریخی، فرهنگی و تمدنی و در خور شهروندان آن باشد، فاصله دارد و همه ما وظیفه داریم برای کاهش این فاصله بکوشیم.
وی خاطرنشان می‌سازد: مدیریت شهری به تنهایی قادر به حل همه مسائل نیست و دستیابی به شرایط مطلوب نیازمند همکاری دولت، سایر نهادهای حاکمیتی و مشارکت مردم است تا بتوان فاصله میان وضعیت موجود و ایده‌آل را کاهش داد. رئیس شورای اسلامی شهر اصفهان ادامه می‌دهد: چالش‌هایی نظیر کم‌آبی، فرونشست زمین، آلودگی هوا، ترافیک و تغییرات اقلیمی امروز تنها مختص اصفهان نیست و بسیاری از کلان‌شهرهای کشور با این مشکلات دست و پنجه نرم می‌کنند، اما اصفهان به دلیل ویژگی‌های خاص جغرافیایی و محیط‌زیستی، بیش از سایر شهرها از این تهدیدها متأثر می‌شود.
نورصالحی تصریح می‌کند: بی‌شک یکی از مؤثرترین راه‌حل‌های کاهش فرونشست زمین، جریان دائمی آب در بستر زاینده‌رود و تغذیه مستمر منابع آب زیرزمینی است. در این زمینه، نهادهای حاکمیتی مسئولیت اصلی را بر عهده دارند و مدیریت شهری نیز با همکاری در طرح‌هایی همچون مولدسازی اراضی برای تأمین منابع مالی پروژه‌های تأمین آب، نقش خود را ایفا کرده است. امیدواریم با مدیریت صحیح وزارت نیرو و دولت، جریان دائمی آب در زاینده‌رود محقق شود تا آثار فرونشست نیز به تدریج کاهش یابد. وی می‌افزاید: در زمینه آلودگی هوا نیز مجموعه‌ای از اقدامات مشترک میان مدیریت شهری و دستگاه‌های مسئول در حال اجراست؛ اقداماتی شامل توسعه حمل‌ونقل عمومی، انتقال صنایع آلاینده، ارتقای کیفیت سوخت، بهبود استانداردهای خودروها و کاهش منابع آلاینده که می‌تواند در آینده وضعیت زیست‌محیطی شهر را بهبود بخشد. رئیس شورای اسلامی شهر اصفهان تأکید می‌کند: دستیابی به شهری زیست‌پذیر، سالم و پایدار، مستلزم برنامه‌ریزی بلندمدت، سرمایه‌گذاری مستمر، همکاری همه دستگاه‌های اجرایی و مشارکت فعال شهروندان است و شورای اسلامی شهر اصفهان نیز با همین رویکرد، ارتقای کیفیت زندگی شهروندان را مهم‌ترین هدف خود می‌داند.
زیست‌پذیری شهری؛ راهبردی برای توسعه پایدار و ارتقای کیفیت زندگی در شهرهای ایران
عماد مطالبی، دکتری برنامه‌ریزی شهری، معتقد است زیست‌پذیری یکی از اساسی‌ترین شاخص‌های توسعه پایدار شهری است و توجه هم‌زمان به عدالت اجتماعی، محیط زیست، حمل‌ونقل عمومی، مشارکت شهروندان و کیفیت خدمات شهری می‌تواند راه را برای دستیابی به شهرهای پایدار، ایمن و انسان‌محور هموار سازد. وی به خبرنگار ایمنا می‌گوید: امروز توافقی گسترده میان متخصصان حوزه محیط زیست و برنامه‌ریزی شهری وجود دارد مبنی بر اینکه اکوسیستم زمین دیگر توان تحمل الگوی فعلی تولید، مصرف و فعالیت‌های اقتصادی را ندارد و تداوم این روند، پایداری محیط زیست را با تهدیدهای جدی روبرو خواهد کرد. این دکتری برنامه‌ریزی و محیط زیست شهری تأکید می‌کند: یکی از مهم‌ترین عوامل تشدید این وضعیت، رشد سریع جمعیت جهان است که می‌تواند عامل اثرگذار بر این مقوله حیاتی زیست انسانی باشد.
مطالبی خاطرنشان می‌سازد: هم‌زمان با رشد جمعیت، روند شهرنشینی نیز با سرعتی بی‌سابقه فزونی یافته است؛ پدیده‌ای که به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه، پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی گسترده‌ای به همراه داشته و در بسیاری از موارد، شهرها را با بحران‌های متعددی مواجه کرده است. وی می‌افزاید: ادامه این روند، به‌ویژه با الگوی توسعه‌ای که امروزه در بسیاری از شهرهای کشورهای در حال توسعه از جمله ایران مشاهده می‌شود، می‌تواند هشداری جدی درباره ناپایداری شهرنشینی باشد، زیرا گسترش فیزیکی شهرها بدون توجه به ظرفیت‌های محیطی، کیفیت زندگی شهروندان را به شدت تحت تأثیر قرار داده است.
این دکتری برنامه‌ریزی و محیط زیست شهری تصریح می‌کند: افزایش جمعیت شهری، توسعه نامتوازن، رشد سفرهای درون‌شهری، گسترش آلودگی‌های زیست‌محیطی، ترافیک، ازدحام و شلوغی، کاهش سرانه‌های خدماتی، آسیب‌های اجتماعی و فشارهای روانی، از جمله مهم‌ترین پیامدهایی هستند که کیفیت زندگی شهروندان و در نهایت میزان زیست‌پذیری شهرها را کاهش داده‌اند. مطالبی ادامه می‌دهد: در دهه‌های اخیر، هم‌زمان با گسترش مباحث توسعه پایدار و توسعه پایدار شهری، موضوع ارتقای کیفیت زندگی نیز جایگاه ویژه‌ای در طراحی و برنامه‌ریزی شهری پیدا کرده است، زیرا کیفیت زندگی، زمینه‌ساز شکل‌گیری شهرهای زیست‌پذیر محسوب می‌شود.
وی تأکید می‌کند: زیست‌پذیری یکی از مهم‌ترین ارکان پایداری شهری است و به شهری اطلاق می‌شود که در آن سلامت اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، کالبدی و زیست‌محیطی تمام شهروندان مورد توجه قرار گیرد و تمامی ساکنان بتوانند از امکانات شهری به صورت عادلانه بهره‌مند شوند. مطالبی خاطرنشان می‌سازد: در یک شهر زیست‌پذیر، کیفیت فضاهای عمومی، حفظ هویت فرهنگی، امنیت، عدالت، برابری، مشارکت شهروندان، امکان حضور در فضاهای شهری، دسترسی مناسب به خدمات و توانمندسازی جامعه، از مهم‌ترین مؤلفه‌هایی هستند که زمینه ارتقای کیفیت زندگی را فراهم می‌کنند. طراح و برنامه‌ریز شهری اظهار می‌کند: در حوزه برنامه‌ریزی شهری، سه مفهوم «توسعه پایدار»، «کیفیت زندگی» و «زیست‌پذیری» ارتباطی ناگسستنی با یکدیگر دارند و هر یک مکمل دیگری است؛ هرچند از نظر مفهومی تفاوت‌هایی میان آن‌ها وجود دارد.
وی ادامه می‌دهد: در بسیاری از منابع علمی به دلیل نزدیکی مبانی نظری پایداری و زیست‌پذیری، این دو مفهوم گاهی به جای یکدیگر به کار می‌روند، اما در واقع هر یک دارای کارکردها و اهداف متفاوتی هستند. مطالبی تصریح می‌کند: توسعه پایدار به معنای پاسخگویی به نیازهای نسل حاضر، بدون به خطر انداختن توان نسل‌های آینده در تأمین نیازهای خود است و بر سه رکن اساسی عدالت اجتماعی و فضایی، حفاظت از محیط زیست و توسعه اقتصادی متوازن استوار است. وی می‌افزاید: هدف توسعه پایدار، تأمین نیازهای اقتصادی و اجتماعی جامعه، همراه با استفاده مسئولانه از منابع طبیعی و حفاظت از محیط زیست است، زیرا رفاه نسل امروز و آینده، به سلامت این منابع وابسته خواهد بود.
کارشناس ارشد برنامه‌ریزی و محیط زیست شهری تأکید می‌کند: در عمل نیز میان زیست‌پذیری و توسعه پایدار ارتباط مستقیم وجود دارد، چرا که هر دو به دنبال تحقق عدالت اجتماعی و فضایی، سلامت انسان، حفاظت از محیط زیست، توسعه فعالیت‌های اقتصادی سالم و ارتقای کیفیت زندگی هستند. مطالبی ادامه می‌دهد: با وجود اشتراکات فراوان میان دو مفهوم زیست‌پذیری و توسعه پایدار، تفاوت اصلی آن‌ها در گستره و افق زمانی است؛ توسعه پایدار نگاهی بلندمدت دارد و بیشتر بر موضوعاتی همچون کاهش اثرات تغییرات اقلیمی، افزایش بهره‌وری انرژی، حفاظت از منابع طبیعی و مدیریت بلندمدت محیط زیست متمرکز است، در حالی که زیست‌پذیری بیشتر بر برنامه‌ریزی‌های کوتاه‌مدت، کیفیت زندگی روزمره شهروندان و ارتقای شرایط زندگی در مقیاس محلی و شهری تمرکز دارد.
وی تأکید می‌کند: زیست‌پذیری مجموعه‌ای از موضوعات به هم پیوسته را در بر می‌گیرد که بر پایه اصولی همچون عدالت، مشارکت، دسترسی‌پذیری، برابری فرصت‌ها و بهره‌مندی همه شهروندان از خدمات شهری شکل گرفته است و تحقق این اصول، زمینه‌ساز افزایش رضایتمندی شهروندان و ارتقای کیفیت زندگی خواهد بود. این طراح و برنامه‌ریز شهری خاطرنشان می‌کند: هرچند سنجش کیفیت زندگی و سنجش زیست‌پذیری در بسیاری از شاخص‌ها با یکدیگر هم‌پوشانی دارند و هر دو بر ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی تمرکز می‌کنند، اما میان این دو مفهوم تفاوت‌های مهمی وجود دارد.
مطالبی تصریح می‌کند: سنجش کیفیت زندگی به طور عمده بر میزان رفاه و مطلوبیت زیست و رضایت افراد از زندگی در یک محدوده جغرافیایی تمرکز دارد، در حالی که زیست‌پذیری بیش از آنکه بر ویژگی‌های فردی شهروندان متکی باشد، به کیفیت محیط شهری، خدمات عمومی، زیرساخت‌ها و امکاناتی می‌پردازد که مدیران و برنامه‌ریزان شهری می‌توانند در آن‌ها مداخله و اثرگذاری مستقیم داشته باشند. وی می‌افزاید: به همین دلیل، شاخص‌های زیست‌پذیری ابزار مهمی برای ارزیابی عملکرد مدیریت شهری محسوب می‌شوند، زیرا نشان می‌دهند یک شهر تا چه اندازه توانسته است بستر مناسبی برای زندگی، کار، آموزش، تفریح، سلامت و امنیت شهروندان فراهم کند و در نهایت زیستی مناسب را در مکانی مناسب برقرار سازد.
زیست‌پذیری؛ پاسخی به الگوهای ناپایدار زندگی شهری
دکتری برنامه‌ریزی شهری اظهار می‌کند: اهمیت زیست‌پذیری طی سال‌های اخیر بیش از هر زمان دیگری افزایش یافته است، زیرا آگاهی عمومی نسبت به پیامدهای الگوهای ناپایدار زندگی و مصرف شهری افزایش پیدا کرده و بسیاری از شهرها با بحران‌هایی روبرو شده‌اند که سلامت انسان و محیط زیست را به طور هم‌زمان تهدید می‌کند. وی ادامه می‌دهد: الگوهای ناپایدار توسعه شهری نه تنها موجب کاهش کیفیت زندگی شهروندان می‌شوند، بلکه در بلندمدت ظرفیت منابع طبیعی برای تأمین نیازهای نسل‌های آینده را نیز کاهش خواهند داد، از این رو، حرکت به سمت شهرهای زیست‌پذیر دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای آینده شهرها به شمار می‌رود. مطالبی تأکید می‌کند: تجربه شهرهای موفق جهان نشان داده است که سکونتگاه‌های زیست‌پذیر، علاوه بر ارتقای کیفیت زندگی، احساس تعلق شهروندان به محل زندگی، انسجام اجتماعی و مسئولیت‌پذیری عمومی را نیز تقویت می‌کنند و در نتیجه، نرخ مهاجرت از این شهرها کاهش می‌یابد. وی خاطرنشان می‌کند: در مقابل، بسیاری از شهرهای امروز با مشکلاتی همچون آلودگی‌های زیست‌محیطی، فقر، نابرابری، آسیب‌های اجتماعی، گسست روابط اجتماعی، کاهش هویت شهری، تخریب منابع طبیعی، کاهش مشارکت عمومی و افزایش آسیب‌پذیری محیط شهری روبرو هستند.
