این شربت حیاتی، نقش کلیدی در روند درمانی شمار قابل توجهی از افراد درگیر اعتیاد دارد و طی ماه‌های اخیر، این معضل شدت گرفته است. این کمبود، نگرانی‌های جدی را در میان متخصصان و مسئولان مراکز ترک اعتیاد برانگیخته و زنگ خطر بازگشت بیماران به چرخه مصرف مواد مخدر را به صدا درآورده است.
در همین راستا، حسین عبدلی، از اعضای کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، خبر از توقف کامل تولید شربت تریاک و جایگزینی آن با گیاه شقایق الیفرا داد.
عبدلی توضیح داد که با کاهش عرضه مواد مخدر کشف شده، این تصمیم اتخاذ شده تا شربت اپیوم دیگر در برنامه‌های درمانی جایگزین اعتیاد به کار نرود و تولید آن به طور کامل متوقف گردد.
وی اضافه کرد که جایگزین اصلی این شربت، گیاه شقایق الیفرا معرفی شده که توانایی استخراج شربت مورفین از آن وجود دارد. با این حال، با توجه به احتمال سوء استفاده و دغدغه‌های ایمنی، مقرر گردید که مصرف این داروها تحت نظارت و کنترل شدید باشد و برنامه ریزی دقیقی برای انتخاب جایگزینی مطمئن برای اپیوم صورت گیرد.
عضو کمیسیون بهداشت و درمان مجلس خاطرنشان کرد که روش درمانی رایج برای اعتیاد در سطح جهانی، استفاده از “بوپرنورفین” است. اما متأسفانه، ایران همچنان به متادون، شربت اپیوم و شربت مورفین متکی است. او تأکید کرد که کشورمان باید با همگام شدن با استانداردهای جهانی، برنامه‌های خود را به شکلی نظام‌مند و علمی پیش ببرد.
پس از اعلام خبر قطع تولید شربت تریاک، حسین ذوالفقاری، دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر، از مصوبات اصلی صد و پنجاه و یکمین نشست این ستاد، به موضوع تأمین مواد اولیه داروهای مخدر مورد نیاز پزشکی از طریق کشت بومی گیاه «شقایق الیفرا» اشاره کرد.
به گفته او، این گیاه به گونه‌ای است که امکان بهره‌برداری مستقیم و سوءاستفاده توسط عموم مردم را ندارد و برخلاف خشخاش، خطرات و عواقب اجتماعی مشابهی ایجاد نمی‌کند.
سعید صفاتیان، پژوهشگر و متخصص درمان اعتیاد، در این باره بیان می‌کند: قرص “بوپرنورفین” که با نام (ب2) نیز شناخته می‌شود، از شقایق الیفرا تولید می‌گردد. اما بسیاری از بیماران تحت درمان با شربت تریاک، به دلیل تمایلات روحی خود، تمایلی به مصرف قرص‌های زیرزبانی ندارند و معتقدند که باید ماده‌ای مصرف کنند که حس و بوی تریاک را تداعی کند و به همین خاطر به مراکز درمانی مراجعه کرده‌اند.
او افزود: اگر بخواهیم به این بیماران، که تا کنون با شربت تریاک تحت درمان بوده‌اند، قرص “بوپرنورفین” بدهیم، اغلب آنها از مصرف امتناع کرده و ادعا می‌کنند که نیازی به درمان ندارند و از فرآیند درمان خارج می‌شوند. این وضعیت، حتی با وجود کشت شقایق الیفرا، همچنان خطر بازگشت این دسته از بیماران به مصرف مواد مخدر را در پی دارد.
جزئیات بیشتر این موضوع را در ادامه مشاهده نمایید:
آشنایی با خصوصیات شقایق الیفرا
این گونه خاص از خشخاش که قرار است در ایران مورد کشت قرار گیرد، با نام علمی PAPAVER SOMNIFERUM OLEIFERA شناخته می‌شود. ایده کشت این نوع خشخاش برای نخستین بار در سال ۱۳۸۲ مطرح شد و در آن زمان پیشنهاد استفاده از آن برای تولید دارو، با همکاری کارخانه “تِماد” (تولیدکننده مواد اولیه دارویی در ایران) ارائه گردید. در این راستا، جلساتی برگزار شد و حتی هیئتی متشکل از نمایندگان انتظامی و قضایی برای بررسی به اسپانیا سفر کرد.
قرص بوپرنورفین (ب2)، محصولی است که در فرآیند تولید آن از گیاه شقایق الیفرا بهره گرفته می‌شود.
دلایل عدم امکان بهره‌برداری عمومی از خشخاش الیفرا
برخلاف خشخاش سنتی که با برش غلاف آن در غروب یا شب، مرفین از آن استخراج می‌گردد، گیاه شقایق الیفرا فاقد مرفین است. ماده اصلی و فعال این گونه خشخاش، تبائین است که به صورت مستقیم توسط افراد عادی قابل سوءاستفاده نیست و هیچ‌گونه اثر نشئگی ندارد.
در صورت کشت این نوع شقایق توسط عموم، محصول به دست آمده گیاهی حاوی تبائین خواهد بود که برای تبدیل شدن به دارو، مستلزم فرآیندهای پیچیده شیمیایی در کارخانه‌های مجهز و پیشرفته است.
فرآیند کشت شقایق الیفرا باید صرفاً در اراضی مشخص و تحت نظارت مستقیم وزارت جهاد کشاورزی صورت گیرد. سازمان جهاد کشاورزی در هر منطقه تعیین شده، با همکاری نهادهایی چون نیروی انتظامی، دهیاری و بخشداری، موظف است زمین‌های مناسب را شناسایی و کشت قانونی را به انجام رساند.
مزایای اصلی کشت شقایق الیفرا
کشت شقایق الیفرا، هرچند به نفع بیماران در حال درمان اعتیاد است، اما به تنهایی کافی نیست و مسئولان باید ابعاد دیگر فرآیند درمان را نیز مد نظر قرار دهند.
از جمله مهمترین منافع این کشت می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- جلوگیری از خروج ارز از کشور
- ایجاد فرصت‌های شغلی جدید
- افزایش دسترسی به درمان برای شمار بیشتری از بیماران با هزینه‌ای کمتر
- کاستن از فشارهای مالی بر دوش خانواده‌ها
آیا شقایق الیفرا پاسخگوی تمام نیازهای درمانی اعتیاد خواهد بود؟
این گیاه تنها قادر است نیازهای مربوط به تولید قرص بوپرنورفین را برآورده سازد و به عنوان جایگزینی برای سایر داروها نظیر متادون و شربت تریاک عمل نمی‌کند.
تولید شربت تریاک نیازمند کشت گونه‌ای از خشخاش است که حاوی مرفین باشد، در صورتی که شقایق الیفرا این ماده را در خود ندارد. کشت خشخاش مرفین‌دار فرآیندی پیچیده و نیازمند زیرساخت‌های خاص است که در حال حاضر، ستاد مبارزه با مواد مخدر توانایی کامل برای اجرای آن را ندارد.
با بهره‌گیری از شقایق الیفرا، تنها یک نوع داروی خاص برای درمان افراد معتاد تولید می‌شود. آمارها نشان می‌دهد که در ایران تقریباً ۲ تا ۳ میلیون نفر مصرف‌کننده تریاک هستند که حدود ۱ میلیون نفر از آنها تحت پوشش درمانی قرار دارند:
- ۸۵ درصد از این افراد با متادون درمان می‌شوند.
- ۱۰ درصد از طریق شربت تریاک تحت درمان هستند.
- و درصد باقیمانده نیز از قرص بوپرنورفین استفاده می‌کنند.
گفتنی است که ماده اولیه مورد نیاز برای تولید داروی متادون از منابع خارجی تأمین می‌شود و در حال حاضر، مشکلی در دسترسی به آن وجود ندارد.
به وسیله تولید داخلی شقایق الیفرا، می‌توان امکان درمان ۳۰ تا ۴۰ درصد از بیماران، معادل تقریبی ۶۰۰ تا ۷۰۰ هزار نفر از افراد معتاد را با داروی بوپرنورفین فراهم آورد.
جایگزینی شربت تریاک با قرص بوپرنورفین: چالش‌ها و امکان‌پذیری
برای رفع کمبود شربت تریاک، دو راهکار پیش روی مسئولان است: یا باید از دفتر بین‌المللی کنترل مواد مخدر سازمان ملل (INCB) مجوز کشت قانونی تریاک در ایران را کسب کنند و یا اقدام به واردات تریاک مورد نیاز از کشورهایی نظیر هند، اسپانیا، ترکیه و افغانستان نمایند.
کشت شقایق الیفرا قادر به تأمین ماده اولیه برای تولید شربت تریاک نیست. در شرایط کنونی، حدود ۱۰۰ هزار نفر از افراد معتادی که پیش‌تر با شربت تریاک درمان می‌شدند، با توقف تولید این دارو، ممکن است از مسیر درمان منحرف شده و مجدداً به مصرف مواد مخدر روی آورند.
بخشی از بیماران به دلیل وضعیت روحی و روانی خود، علاقه‌ای به مصرف قرص‌های زیرزبانی ندارند و عنوان می‌کنند: «ما به دنبال ماده‌ای هستیم که حس و حال و بوی تریاک را برایمان داشته باشد و اساساً به همین دلیل به مرکز درمانی مراجعه کرده‌ایم.»
در صورت تلاش برای درمان این دسته از بیماران با قرص بوپرنورفین، آنها از مصرف سر باز زده و اعلام می‌کنند که نیازی به درمان ندارند و از فرآیند درمانی خارج می‌شوند. بنابراین، خطر بازگشت به اعتیاد برای این گروه، حتی با وجود کشت شقایق الیفرا، همچنان یک تهدید جدی محسوب می‌شود.
سالانه، تعداد بیمارانی که مصرف تریاک را متوقف کرده و به درمان با شربت تریاک روی می‌آوردند، در حال افزایش بود. اما با توجه به کمبود کنونی این شربت، جذب بیماران جدید برای درمان کاهش یافته و به موازات آن، احتمال بازگشت به مصرف مواد مخدر نیز بالا رفته است.
