این چالش که ریشه در تحولات افغانستان و ممنوعیت کشت خشخاش توسط طالبان دارد، اکنون به کمبود شدید داروهای حیاتی درمان اعتیاد در ایران منجر شده و معضلات فراوانی را ایجاد کرده است.
این مسئله بیش از یک سال است که گریبان‌گیر سیستم درمانی شده و پیامدهای نگران‌کننده‌ای از جمله کاهش عرضه شربت تنتور اپیوم و حتی توصیه‌های خطرناک برای تهیه شربت‌های دست‌ساز را به همراه داشته است. سکوت نهادهای مسئول مانند وزارت بهداشت و ستاد مبارزه با مواد مخدر، تنها بر ابعاد این بحران افزوده و هزینه‌های سنگینی را بر دوش خانواده‌ها و جامعه تحمیل می‌کند.
سعید صفاتیان، درمانگر و پژوهشگر حوزه اعتیاد، در تشریح وخامت اوضاع می‌گوید: «در حال حاضر در بسیاری از استان‌ها، از هر ۱۰۰ بیمار تحت درمان، تنها برای ۲۰ نفر شربت تریاک موجود است. تصور کنید بیماری که برای دریافت داروی خود مراجعه می‌کند، با این پاسخ مواجه می‌شود که شربت تمام شده و باید متادون مصرف کند.» به گفته او، بسیاری از بیماران این جایگزینی را نمی‌پذیرند، از چرخه درمان خارج می‌شوند و مجدداً به مصرف تریاک یا حتی مواد خطرناک‌تری مانند هروئین و شیشه روی می‌آورند. این بازگشت به معنای ورود دوباره به چرخه قاچاق و تحمیل هزینه‌های گزاف به خود و خانواده‌شان است.
تاریخچه ورود شربت تریاک به چرخه درمان
صفاتیان به روند ورود این دارو به سیستم درمانی اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد: «در سال ۱۳۸۱، گروهی از مرکز ملی مطالعات اعتیاد پیشنهاد تحقیقی در مورد دارویی مشتق از تریاک را ارائه دادند که برای کنترل درد به کشورهای دیگر صادر می‌شد. پس از حدود سه سال تحقیق، مشخص شد این دارو برای درمان معتادان، به‌ویژه مصرف‌کنندگان تریاک، بسیار مؤثر است.»
او می‌افزاید: «در ابتدا موانعی وجود داشت؛ برای حل کردن تریاک و تبدیل آن به شربت، به درصدی الکل نیاز بود که از نظر قانونی حساسیت‌هایی ایجاد کرد. با ارائه توضیحات فنی به دستگاه قضایی مبنی بر اینکه الکل در اینجا نقش حلال را دارد و مشابه بسیاری از داروهای دیگر است، این مشکل برطرف شد.» عرضه این شربت ابتدا به صورت آزمایشی در تهران آغاز شد و پس از مشاهده نتایج مثبت، در سراسر کشور گسترش یافت. بسیاری از بیماران، به‌خصوص افراد مسن‌تر که تمایلی به مصرف متادون نداشتند، از این شربت استقبال کردند زیرا بوی تریاک را می‌داد و پذیرش آن برایشان آسان‌تر بود.
مزایای شربت تریاک چیست؟
این دارو در مقایسه با متادون عوارض جانبی بسیار کمتری دارد. یکی از ویژگی‌های برجسته آن، «سالم» بودن است. تریاک موجود در بازار قاچاق مملو از ناخالصی‌های خطرناک است، اما تریاکی که برای تولید شربت به کارخانه می‌رود، خالص‌سازی شده و دارویی سالم و استاندارد از آن به دست می‌آید. علاوه بر این، از نظر اقتصادی نیز برای خانواده‌ها به‌صرفه‌تر است؛ به طوری که هزینه درمان با شربت تریاک حدود یک‌پنجم هزینه تهیه همان میزان تریاک از بازار آزاد است.
چرا شربت تریاک کمیاب شد؟
صفاتیان ریشه اصلی مشکل را تحولات سیاسی در افغانستان از سال ۱۴۰۰ می‌داند: «از زمانی که طالبان کشت خشخاش را ممنوع کردند، بارها هشدار دادیم که با کاهش کشفیات تریاک، در تأمین مواد اولیه این شربت دچار مشکل خواهیم شد. متأسفانه این هشدارها جدی گرفته نشد و اکنون شاهد کمبود شدید هستیم.» او این وضعیت را ناشی از ضعف ساختاری در ستاد مبارزه با مواد مخدر و سازمان غذا و دارو می‌داند.
آیا کشت تریاک در ایران راه حل است؟
ایده کشت تریاک در داخل کشور به عنوان یک راه‌حل مطرح شده، اما با موانع جدی روبروست. صفاتیان توضیح می‌دهد: «کشت تریاک نیازمند تأیید هیئت بین‌المللی کنترل مواد مخدر (INCB) است و نمی‌توان خودسرانه اقدام کرد. از نظر قانونی نیز، ماده ۱ قانون مبارزه با مواد مخدر، کشت آن را جرم‌انگاری کرده و نیازمند اصلاح قانون است. مهم‌تر از همه، نظارت بر چنین کشت وسیعی نیازمند ساختاری قدرتمند است که در حال حاضر به نظر نمی‌رسد سیستم فعلی توانایی اجرای آن را داشته باشد.»
هشدار جدی درباره شربت‌های دست‌ساز
در پی کمبودها، برخی به بیماران توصیه می‌کنند که خودشان شربت دست‌ساز تهیه کنند. صفاتیان این کار را غیرقانونی و بسیار خطرناک می‌داند: «تریاکی که در بازار سیاه وجود دارد، سالم نیست و حاوی ناخالصی‌های مرگباری است. حدود ۱۰ سال پیش، وجود سرب در تریاک‌های مصرفی منجر به مرگ و فلج شدن تعداد زیادی از مصرف‌کنندگان شد. تریاک امروزی با گذشته تفاوت دارد و اعتماد به آن برای تولید داروی خانگی، بازی با جان است.»
