مطالعه‌ای جدیدتر از سوی «پیو» در فاصله سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۰، جمعیت کل مسلمانان جهان را در سال ۲۰۲۰ بالغ بر ۲ میلیارد نفر برآورد کرده که سهمی ۲۵.۶ درصدی از کل جمعیت جهانی را تشکیل می‌دهد.
با استناد به همان پژوهش قدیمی‌تر، ایران با جمعیتی بین ۶۶ تا ۷۰ میلیون شیعه در سال ۲۰۰۹، بزرگترین اجتماع شیعیان جهان را در خود جای داده بود، به طوری که حدود ۳۷ تا ۴۰ درصد از کل شیعیان دنیا ساکن ایران بودند. پس از ایران، کشورهایی چون پاکستان، هند و عراق از مهم‌ترین کانون‌های جمعیتی شیعیان محسوب می‌شدند و در مجموع، ۶۸ تا ۸۰ درصد شیعیان جهان در این چهار کشور سکونت داشتند.
هرچند این آمار به بیش از یک دهه قبل بازمی‌گردد، اما یک حقیقت بنیادی را در حوزه برنامه‌ریزی گردشگری نمایان می‌سازد: ایران در همسایگی و ارتباط مستقیم با یکی از وسیع‌ترین کانون‌های جمعیتی برای گردشگری مذهبی در دنیا قرار دارد.
ایران: از زیارت تا غنای فرهنگی
ظرفیت ایران در گردشگری مذهبی تنها به حجم جمعیت علاقه‌مندان بالقوه خلاصه نمی‌شود. مزیت اصلی این سرزمین، تلاقی و هم‌زمانی مجموعه‌ای از جذابیت‌هاست: مراکز مهم زیارتی، میراث غنی تاریخی و معماری، آیین‌ها و مراسم دینی، موزه‌های ارزشمند، بازارهای سنتی، صنایع‌دستی نفیس، تنوع غذایی و فرهنگ‌های گوناگون. در چنین چارچوبی، زیارت می‌تواند آغازگر یک سفر باشد، نه نقطه پایانی آن.
شهر مشهد مصداق بارزی از این ظرفیت‌هاست. حرم مطهر امام رضا (ع) در کانون شبکه‌ای از جاذبه‌های تاریخی، فرهنگی و طبیعی خراسان رضوی جای گرفته است. زائری که با قصد زیارت قدم به مشهد می‌گذارد، با برنامه‌ریزی و طراحی هوشمندانه بسته‌های گردشگری، این امکان را دارد که در ادامه سفر خود با تاریخ و تمدن خراسان، معماری شکوهمند ایرانی-اسلامی، موزه‌ها، بازارهای اصیل، صنایع‌دستی منطقه و حتی مواهب طبیعی آن آشنا شود.
از این رو، توسعه «گردشگری زیارتی-فرهنگی» می‌تواند مسیری کلیدی برای آینده صنعت گردشگری ایران باشد؛ مدلی که در آن انگیزه اصلی سفر زیارت است، اما تجربه گردشگر به مرزهای یک مکان مقدس محدود نمی‌ماند و گسترش می‌یابد.
مشهد؛ محوری فراتر از زیارت
اهمیت مشهد در گردشگری مذهبی ایران، بیش از آنکه به شمار زائران متکی باشد، به توانایی این شهر برای ایجاد یک شبکه گردشگری فراگیرتر بازمی‌گردد.
سالروز شهادت امام رضا (ع) نمادی آشکار از پتانسیل عظیم اجتماعی و فرهنگی مشهد است. سیل عظیم زائران، برپایی مناسک مذهبی پرشور و شکل‌گیری مجموعه‌ای از فعالیت‌های فرهنگی و خدماتی، مشهد را به یکی از درخشان‌ترین نمونه‌های گردشگری زیارتی در ایران مبدل کرده است.
اما در رویکرد توسعه‌محور، تمرکز اصلی بر ارتقاء کیفیت تجربه، افزایش مدت اقامت، میزان صرف هزینه توسط گردشگر و توزیع متوازن سفر در مقصد است.
به همین دلیل، پیوند زدن مشهد به سایر مقاصد دیدنی خراسان رضوی و حتی طراحی مسیرهای مکمل بین مشهد و دیگر شهرهای تاریخی کشور، می‌تواند ارزش اقتصادی سفر زیارتی را به میزان قابل توجهی افزایش دهد.
قم؛ پیوندی از زیارت، علم و میراث
شهر قم نیز در نقشه گردشگری مذهبی ایران، جایگاهی ممتاز و مکمل دارد. حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه (س)، مسجد مقدس جمکران و قدمت حوزه‌های علمیه، این شهر را به مقصدی با ابعاد همزمان زیارتی، فرهنگی و علمی تبدیل کرده است.
ظرفیت‌های قم نیز می‌تواند فراتر از صرفاً سفر زیارتی تعریف شود. معماری مذهبی خاص، کتب و نسخه‌های خطی ارزشمند، تاریخ پربار تشیع، هنرهای ریشه‌دار در فرهنگ دینی و مراکز علمی معتبر، مجموعه‌ای از عناصر فرهنگی را پدید می‌آورند که قابلیت تبدیل شدن به محصولات گردشگری تخصصی را دارا هستند.
در واقع، مشهد و قم را می‌توان دو الگوی متفاوت از پتانسیل‌های گردشگری مذهبی ایران به شمار آورد؛ مشهد با محوریت زیارت امام رضا (ع) و قم با تلفیقی بی‌نظیر از زیارت، دانش و تاریخ شیعه.
بازار بالفعل: ۳.۵ میلیون گردشگر مذهبی
اهمیت این پتانسیل زمانی آشکارتر می‌شود که آمار ورودی گردشگران مذهبی به کشور بررسی شود. سیدرضا صالحی‌امیری، وزیر وقت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، در سال ۱۴۰۳ اعلام کرد که حدود ۳.۵ میلیون گردشگر مذهبی از مقاصدی چون عراق، کشورهای حاشیه خلیج‌فارس، آسیای میانه و قفقاز به ایران سفر کرده‌اند. این رقم، در کنار آمار حدود ۷.۳ میلیون گردشگر خارجی در همان سال، نشان می‌دهد که گردشگری مذهبی یک بخش حیاتی از بازار ورودی گردشگری ایران را تشکیل می‌دهد.
البته در تحلیل این آمار باید بین «گردشگر مذهبی» و «مجموع زائران خارجی» تمایز قائل شد. عدد ۳.۵ میلیون، صرفاً مربوط به گردشگران مذهبی است و نباید بدون تبیین، با کلیه زائران خارجی یا تمام سفرهای زیارتی به ایران یکسان پنداشته شود.
با این وجود و با رعایت ملاحظات آماری، اصل مطلب واضح است: بخش مهمی از بازار گردشگری مذهبی ایران هم‌اکنون فعال و بالفعل است و کشور برای توسعه آن، تنها با ظرفیت‌های تئوریک روبرو نیست.
بازارهای هدف: از همسایگان تا جنوب آسیا
کشورهایی نظیر عراق، جمهوری آذربایجان، افغانستان، و سایر کشورهای منطقه خلیج‌فارس و پیرامونی، به واسطه نزدیکی جغرافیایی و پیوندهای عمیق فرهنگی، در زمره مهم‌ترین بازارهای هدف برای گردشگری مذهبی ایران قرار می‌گیرند.
علاوه بر بازارهای نزدیک، جمعیت‌های قابل توجه شیعه در پاکستان و هند نیز فرصت‌های بی‌نظیری برای توسعه گردشگری ایران فراهم می‌آورند. برآورد «پیو» در سال ۲۰۰۹، برای پاکستان حدود ۱۷ تا ۲۶ میلیون و برای هند تقریباً ۱۶ تا ۲۴ میلیون شیعه تخمین زده بود. این ارقام نیز، مانند سایر داده‌های آن مطالعه، صرفاً برآوردهای تاریخی هستند و نباید به عنوان آمار روزآمد برای سال ۲۰۲۶ تلقی شوند؛ اما در شناسایی گستره جغرافیایی بازارهای بالقوه، نقش حیاتی ایفا می‌کنند.
توسعه این بازارها البته صرفاً با تبلیغات محقق نمی‌گردد. فراهم آوردن دسترسی‌های هوایی و زمینی مناسب، تسهیل فرایند اخذ روادید، ارائه خدمات چندزبانه، تضمین استانداردهای اقامتی مطلوب، بهبود حمل‌ونقل درون‌شهری، تربیت راهنمایان گردشگری مجرب و طراحی بسته‌های متناسب با نیازهای گردشگران، از جمله پیش‌نیازهای ضروری برای تبدیل پتانسیل‌های بالقوه به سفرهای واقعی و ملموس است.
آیین‌ها؛ گنجینه ناملموس گردشگری ایران
آیین‌های محرم و صفر، مراسم پرشکوه عاشورایی، مناسک مرتبط با زیارت، جشن‌ها و اعیاد مذهبی و دیگر جلوه‌های فرهنگ دینی، بخش مهمی از میراث ناملموس ایران را تشکیل می‌دهند. این میراث در صورت معرفی و حفاظت صحیح، می‌توانند به عنوان محصولاتی بی‌بدیل در حوزه گردشگری فرهنگی مورد توجه قرار گیرند.
در این میان، پاسداری از اصالت آیین‌ها از اهمیت اساسی برخوردار است. توسعه گردشگری نباید به تغییر ماهیت مناسک یا تقلیل آن‌ها به صرفاً برنامه‌های نمایشی منجر شود. بلکه رویکرد صحیح آن است که گردشگر، با رعایت آداب و حرمت‌های فرهنگی، امکان آشنایی با یک میراث زنده و واقعی را پیدا کند.
این دیدگاه می‌تواند به طور همزمان دو هدف را دنبال کند: صیانت از میراث ناملموس و ایجاد ارزش اقتصادی پایدار برای جوامع محلی.
گردشگری مذهبی و موتور محرک اقتصاد محلی
یکی از شاخصه‌های مهم گردشگری مذهبی، گستردگی زنجیره اقتصادی آن است. ورود یک گردشگر تنها به درآمد یک اقامتگاه یا یک مجموعه زیارتی محدود نمی‌ماند. بلکه حمل‌ونقل، رستوران‌ها، صنایع‌دستی، بازارهای سنتی، راهنمایان گردشگری، خدمات فرهنگی و مجموعه‌ای وسیع از کسب‌وکارهای کوچک و متوسط نیز از این جریان منتفع می‌شوند. از این منظر، افزایش مدت اقامت زائر خارجی، اهمیتی دوچندان می‌یابد.
اگر سفر زیارتی از یک اقامت کوتاه، به سفری با چند مقصد تبدیل شود، هزینه‌کرد گردشگر در شهر مقصد و مناطق اطراف آن افزایش یافته و منافع گردشگری نیز از یک نقطه مشخص به مجموعه‌ای از شهرها و جوامع محلی منتقل می‌گردد. این همان نقطه‌ای است که گردشگری مذهبی می‌تواند با سیاست‌های توسعه متوازن گردشگری، هم‌افزایی یابد.
از کمیت زائر تا کیفیت سفر
در سیاست‌گذاری‌های گردشگری، تعداد ورودی مسافر تنها یکی از معیارهای موفقیت است. شاخص‌های مهم دیگری نظیر مدت اقامت، میزان صرف هزینه، رضایت‌مندی گردشگر، تعداد مقاصد مورد بازدید و میزان مشارکت جوامع محلی نیز باید به دقت مورد توجه قرار گیرند.
هدف راهبردی‌تر، تبدیل بخشی از سفرهای زیارتی به «سفرهای زیارتی-فرهنگی»، افزایش ماندگاری گردشگر، معرفی مقاصد مکمل و توزیع عادلانه منافع اقتصادی در سراسر زنجیره گردشگری است.
در این الگو، مشهد می‌تواند به عنوان دروازه‌ای برای ورود به میراث غنی خراسان عمل کند، قم می‌تواند نقطه تلاقی زیارت با گردشگری فرهنگی-علمی باشد و دیگر شهرهای تاریخی و مذهبی ایران نیز در قالب مسیرهای مکمل، به شبکه گسترده گردشگری کشور بپیوندند.
پتانسیل مذهبی؛ فرصتی برای هم‌نوایی فرهنگی
گردشگری مذهبی، علاوه بر دستاوردهای اقتصادی، یک پتانسیل عظیم فرهنگی نیز محسوب می‌شود. گردشگر در طول سفر خود تنها یک بنا یا زیارتگاه را مشاهده نخواهد کرد؛ او با جامعه میزبان، فرهنگ، هنر، معماری، غذا، صنایع‌دستی و شیوه زندگی مردم ایران مواجه می‌شود. همین تجربه مستقیم می‌تواند به تقویت شناخت متقابل میان ملت‌ها کمک کرده و گردشگری را به ابزاری مؤثر برای تعاملات فرهنگی مبدل سازد.
برای ایران، که از یک سو میزبان مراکز مهم زیارتی جهان اسلام است و از سوی دیگر مجموعه‌ای بی‌نظیر از میراث تاریخی و فرهنگی منطقه را در اختیار دارد، این پیوند بین زیارت و فرهنگ از اهمیت دوچندانی برخوردار است.
با چنین دیدگاهی، گردشگری مذهبی نه یک بخش مجزا، بلکه نقطه اتصال و هم‌افزایی میان زیارت، میراث‌فرهنگی، اقتصاد محلی و تعاملات بین‌المللی فرهنگی است.
افق روشن پیش‌رو
برآورد قدیمی «پیو» از جمعیت شیعیان جهان، به تنهایی نمی‌تواند مبنای آمار سال ۲۰۲۶ باشد، اما در کنار رشد جمعیت مسلمانان جهان و آمار واقعی ورود گردشگران مذهبی به ایران، تصویری واضح از وسعت بازاری ارائه می‌دهد که کشور می‌تواند برای آن برنامه‌ریزی کند. بر اساس جدیدترین تخمین «پیو»، جمعیت مسلمانان جهان در سال ۲۰۲۰ حدود ۲ میلیارد نفر اعلام شده که ۲۵.۶ درصد از کل جمعیت کره زمین را شامل می‌گردید.
در این میان، ایران از مزیتی یگانه برخوردار است که بسیاری از مقاصد رقیب فاقد آن هستند: هم‌زمانی حضور در تقاطع زیارت، تمدن، تاریخ، معماری، هنر، آیین و فرهنگ.
سالروز شهادت امام رضا (ع) بیش از هر زمان دیگری، این پتانسیل را در مشهد به منصه ظهور می‌رساند؛ شهری که سالانه میلیون‌ها زائر را به سوی خود جذب می‌کند و می‌تواند با نگاهی توسعه‌محور، نقطه آغاز سفرهای گسترده‌تر در گستره فرهنگی ایران باشد. از این پس، چالش اصلی، طراحی یک تجربه کامل و جامع‌تر از ایران برای زائران است.
تجربه‌ای که از زیارت شروع شود، با میراث‌فرهنگی و تاریخی تداوم یابد، به اقتصاد محلی و صنایع‌دستی گره بخورد و در نهایت، گردشگر را با تصویری عمیق‌تر از فرهنگ و تمدن ایران بدرقه کند.
در چنین الگویی، ظرفیت گسترده گردشگری مذهبی ایران می‌تواند یکی از ستون‌های اصلی توسعه گردشگری فرهنگی کشور و بخشی مهم از پتانسیل عظیم ایران برای تعامل فرهنگی با جهان اسلام باشد.
