چندی پیش، گزارش رتبه‌بندی معتبر کیو اس (QS)، که یکی از مهم‌ترین مراجع سنجش دانشگاه‌های جهان است، منتشر شد. این گزارش، تصویری نگران‌کننده از جایگاه دانشگاه‌های کشور در قیاس با رقبای منطقه‌ای به دست می‌دهد. بر اساس این آمار، ترکیه با ۲۵ دانشگاه، بیشترین حضور را در میان کشورهای منطقه در این فهرست دارد. عربستان سعودی با ۲۲ و امارات متحده عربی با ۱۲ دانشگاه در رده‌های بعدی قرار گرفته‌اند، در حالی که سهم ایران تنها ۱۱ دانشگاه است. تفاوت چشمگیر دانشگاه‌های ایران با سایر کشورهای منطقه در جایگاه‌های برتر نیز به وضوح دیده می‌شود؛ برای مثال، «دانشگاه نفت و مواد معدنی ملک فهد» عربستان در رتبه ۶۳، «دانشگاه خلیفه» امارات در رتبه ۱۴۷ و «دانشگاه فنی استانبول» ترکیه در جایگاه ۲۷۹ جهانی قرار گرفته‌اند.
این در حالی است که «دانشگاه تهران»، که به عنوان برترین دانشگاه کشور شناخته می‌شود، با افت ۴۵ پله‌ای نسبت به سال گذشته، اکنون در رتبه ۳۶۷ جهان ایستاده است. آنچه در گزارش امسال بیش از همه جلب توجه می‌کند، کاهش جایگاه تمامی دانشگاه‌های ایرانی است؛ روندی که نشان می‌دهد هیچ یک از مراکز آموزش عالی کشور نتوانسته‌اند موقعیت جهانی خود را حفظ کنند.
تحقیق و توسعه در سایه محدودیت‌ها و کسری بودجه
در همین زمینه، جعفر توفیقی، وزیر اسبق علوم، پیشتر اظهار داشته بود: «بخش عمده‌ای از این پسرفت، نتیجه کاهش فعالیت‌های پژوهشی در ایران است. نخبگان فعال در دانشگاه‌ها به توسعه کارهای تحقیقاتی نیاز دارند، اما چنین فرصتی برایشان مهیا نیست.»
کارن ابری‌نیا، استاد دانشگاه تهران و دبیر کانون صنفی استادان دانشگاهی ایران نیز در این باره می‌گوید: «نشر مقالات از چندین جنبه حائز اهمیت است. یکی از آن‌ها این است که مقالات، ثمره فعالیت‌های پژوهشی اساتید و دانشجویان هستند و این فعالیت‌ها نیازمند مواد اولیه، تجهیزات و دستگاه‌های گوناگون است. تأمین این تجهیزات به دلیل تحریم‌ها با دشواری‌های زیادی همراه است و دانشگاه‌ها ناچارند به طریقی محدودیت‌ها را دور بزنند یا به هر نحو ممکن این وسایل را تهیه کنند.»
او می‌افزاید: «به عنوان مثال، سال گذشته معاونان پژوهشی وزارت بهداشت و وزارت علوم آماری ارائه کردند که نشان می‌داد برای تهیه تجهیزات پژوهشی، هزینه نهایی هر دلار برای دانشگاه‌ها به حدود ۳۰۰ تا ۳۵۰ هزار تومان می‌رسید؛ یعنی علاوه بر قیمت خرید دستگاه، هزینه‌های اضافی ناشی از محدودیت‌ها نیز پرداخت می‌شد و در نهایت هزینه تأمین تجهیزات به این ارقام سرسام‌آور می‌رسید.»
ابری‌نیا توضیح می‌دهد: «این وضعیت کار را بسیار دشوار کرده است. در حال حاضر، تجهیزات پژوهشی ما در دانشگاه تهران اصلاً بهروز نیست و حتی در مقایسه با دانشگاه‌های کشورهای همسایه نیز عقب‌مانده‌ایم. با این وجود، محققان ما توانسته‌اند انتشارات علمی قابل توجهی داشته باشند که باعث شده در برخی رشته‌ها جزو ۲۰ دانشگاه برتر جهان قرار بگیریم. این خود نشان‌دهنده کیفیت و کمیت بالای کار پژوهشگران ماست.»
تحریم‌ها، عامل حذف دانشگاه‌های ایران از رتبه‌بندی‌های جهانی
همان‌گونه که اشاره شد، موانع ناشی از تحریم‌ها باعث شده تا فراهم آوردن امکانات لازم برای پژوهش در دانشگاه‌ها سخت و در مواردی غیرممکن شود. در چنین شرایطی، عقب ماندن از دانشگاه‌های کشورهای منطقه چندان تعجب‌آور نیست. اما مواجهه با پژوهش و تولید علم تنها به ماجرای کمبود امکانات یا تجهیزات محدود نمی‌شود؛ گاهی اوقات تحریم‌ها مستقیماً تأثیر می‌گذارند و نهادهای بین‌المللی رتبه‌بندی از پذیرش دانشگاه‌های ایران خودداری می‌کنند. اتفاقی که برای دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی تایمز افتاده، نمونه بارز همین امر است. پس از حذف دانشگاه‌های ایرانی از رتبه‌بندی «پایداری و تأثیرگذاری» (Sustainability Impact Ratings) تایمز که اخیراً بازتاب گسترده‌ای داشت، مؤسسه تایمز در پاسخ، تحریم‌ها را علت عدم پذیرش مؤسسات ایرانی در این رتبه‌بندی اعلام کرد. به گفته بهروز رسولی، استادیار پژوهشگاه ایرانداک و متخصص علم‌سنجی، حذف دانشگاه‌های ایران از رتبه‌بندی «تأثیرگذاری» تایمز نتیجه مستقیم تحریم‌ها بوده است. او اشاره کرد که مؤسسه تایمز، عضویت در شبکه پایداری و تأثیرگذاری را شرط حضور در این رتبه‌بندی قرار داده بود، اما به دلیل محدودیت‌ها از پذیرش دانشگاه‌های ایرانی ممانعت به عمل آورد. رسولی تأکید کرد که مشکل نه در انتقال وجه یا پرداخت هزینه عضویت بود، زیرا دانشگاه‌هایی مانند دانشگاه تهران آمادگی پرداخت را داشتند و امکان انجام پرداخت‌های بین‌المللی نیز وجود داشت. او افزود که شرکت برگزارکننده به دلیل نگرانی از پیامدهای همکاری با مؤسسات ایرانی، از پذیرش آن‌ها خودداری کرده است.
در همین خصوص، جعفر توفیقی پیشتر بیان کرده بود: «متأسفانه برخی نشریات علمی خارجی که مقاله‌های محققان ایرانی را می‌پذیرفتند، اکنون اعلام می‌کنند به دلیل تحریم‌ها از پذیرش مقالات ایرانی معذورند. البته جای تأسف است که مسائل علمی و سیاسی را به هم گره می‌زنند، اما به هر شکل این‌طور رفتار می‌کنند و کارشان ناعادلانه است.»
انزوای علمی؛ بهای سنگین دوری از رتبه‌بندی‌های جهانی
ابری‌نیا با اشاره به این وضعیت می‌گوید: «تحریم‌ها از جنبه‌ای دیگر نیز به طور مستقیم بر نشر مقالات اثر می‌گذارند. برای مثال، در برخی موارد مشاهده شده که بعضی مجلات، بدون هیچ دلیل موجهی، مقالات را حتی پیش از مرحله داوری رد می‌کنند و به سادگی اعلام می‌دارند که این مقاله در حیطه فعالیت ما نیست؛ در حالی که به نظر می‌رسد این برخورد نیز نوعی از تأثیر تحریم‌ها یا مسائل مشابه باشد که به شکل غیرمستقیم اعمال می‌شود.»
او ادامه می‌دهد: «حال که نهادی که شما به آن اشاره می‌کنید، مستقیماً اعلام کرده که به دلیل تحریم‌ها دانشگاه‌های ایران را نمی‌پذیرد، این نشان می‌دهد که باید مشکل سیاست خارجی ما به نحوی حل شود؛ چرا که این مسئله بر دانشگاه، اقتصاد و بخش‌های مختلف کشور تأثیرگذار است.»
این استاد دانشگاه تهران بیان می‌کند: «زمانی که به این رتبه‌بندی‌ها نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که تقریباً تمامی دانشگاه‌های دنیا تلاش می‌کنند در آن‌ها حضور داشته باشند و جایگاه خود را بهبود بخشند، زیرا این رتبه‌بندی‌ها نوعی معیار علمی محسوب می‌شوند و نشان‌دهنده موقعیت دانشگاه هستند. اگر ما به طور کامل از این نظام‌های رتبه‌بندی کنار گذاشته شویم، در واقع ارتباط خود را با جهان قطع کرده‌ایم؛ مانند این است که دور خودمان دیوار بکشیم و دیگر با کسی تعامل نداشته باشیم. در چنین شرایطی، به تدریج دچار عقب‌ماندگی خواهیم شد. این رتبه‌بندی‌ها شاخص‌هایی هستند که سطح دانشگاه‌های کشور ما را مشخص می‌کنند. اگر بخواهیم در آینده تعداد دانشجویان بین‌المللی را افزایش دهیم، همین رتبه‌بندی‌ها بر جذب آن‌ها مؤثر خواهد بود. اگر دیده نشویم، طبیعتاً جذب دانشجوی بین‌المللی نیز دشوارتر خواهد شد.»
